Het passiespel in ons brein

Leer bewust omgaan met je emoties

Wat gebeurt er in je hersenen als je jaar na jaar een slechter lessenrooster krijgt dan je collega? Wat doet sommige leraren in woede uitbarsten als de toetsen van hun leerlingen slecht zijn? Wat maakt een directeur of coördinator ineens hoogmoedig? De passies van ons brein spelen een spel met ons, weet neuropsycholoog Margriet Sitskoorn, een spel van pijn en genot. Waar haal je de kracht om geen speelbal te zijn?

Je schrijft in je nieuwste boek over de zeven hoofdzonden en de bron ervan in onze hersenen. Waar zit de passie?
Margriet Sitskoorn: “Het boek gaat over zeven hoofdzonden, maar daar kun je telkens deugden tegenover stellen. Passie is in zijn oude betekenis ‘lijden’, maar in zijn nieuwere betekenis is het ‘hartstocht’, ‘overgave’. Dat verbind ik bijvoorbeeld met positieve trots. Een gepassioneerd leraar is fier als zijn leerlingen van hem leren, als hij erin slaagt een vonk te doen overslaan. Ik verbind passie ook met het feit dat we allemaal ‘sociale hersenen’ hebben. Niemand wordt graag uitgesloten, we willen allemaal deel uitmaken van een groep. Een klas is zo’n groep, waarin de bijdrage van de leraar heel groot kan zijn. Als dat lukt, dan geeft dat de leerlingen en hemzelf een prettig gevoel. Lukt dat niet, bijvoorbeeld omdat de leerlingen niet mee willen, dan krijgt de passie van de leraar een knauw.”

Hoe verklaar je het belang van dat groepsgevoel neuropsychologisch?
Margriet Sitskoorn: “Een belangrijke rol in de groep spelen prikkelt het genotsysteem. Buitengesloten worden of het gevoel krijgen dat je geen vat hebt op je leerlingen prikkelt dan weer het pijnnetwerk in onze hersenen. Even sterk als een snee in je vinger. Maar omdat je een rationeel wezen bent, in staat om te relativeren en te reflecteren, laat je je niet zomaar ontmoedigen. Je probeert het nog eens, en nog eens, tot de vonk hopelijk wel overslaat. Blijf je echter falen, dan wordt het pijnsysteem steeds weer geprikkeld en dan ben je geneigd het op te geven. Je passie dooft uit.”

Kunnen daar ook externe oorzaken voor zijn? Jaar na jaar een slecht lessenrooster, een opdracht waar je van baalt of dat ene onaangename klaslokaal kunnen je passie danig op de proef stellen.
Margriet Sitskoorn: “Dan kan het rechtvaardigheidsgevoel in ons brein opspelen en wordt opnieuw dat pijnsysteem geprikkeld. Veronderstel dat iemand 10.000 euro wil verdelen over jou en een onbekende. Krijg je elk 5000 euro, dan worden er in je hersenen gebieden geactiveerd die deel uitmaken van het beloningssysteem. Je vindt die verdeling eerlijk en voelt je goed. Krijg jij 500 euro en de ander 9500, dan prikkelt dat het pijnnetwerk in je hersenen. Hoe oneerlijker de verdeling – en dat geldt ook voor lessenroosters of klaslokalen – hoe harder de pijngebieden werken en hoe onprettiger je je voelt.”

Waarom is empathie geen schoolvak?

Margriet Sitskoorn over passie op www.klasse.be/leraren/passie

Voelen leraren meer rechtvaardigheid in een school waar ze meer samenwerken?
Margriet Sitskoorn: “Onderzoek met de ‘trust game’ wijst in die richting. In dat spel moeten mensen in duo’s geld proberen te verdienen. Elk duo bestaat uit een investeerder en een beheerder. Beiden kennen elkaar niet en hebben geen direct contact met elkaar. De investeerder krijgt een geldbedrag en moet beslissen of hij een deel ervan aan de beheerder schenkt. Elk bedrag dat hij overmaakt, wordt verdrievoudigd. De beheerder moet nu beslissen of hij dat geld voor zich houdt, of een deel terugstort. Door samen te werken kunnen ze allebei rijker worden, maar dat is een kwestie van vertrouwen: beiden moeten bereid zijn geld terug te storten aan elkaar. Wat blijkt? Als het spel eerlijk verloopt, en dat geldt misschien ook voor het verdelen van taken op school, worden je hersenen op de duur in een vertrouwensstand geplaatst. Je bent bereid om meer samen te werken. Een school waar kameraadschap en rechtvaardigheid heersen, waar mensen eerlijk behandeld worden en eerlijk zijn tegenover elkaar, motiveert ze intrinsiek om daar te werken. Ze zien hun omgeving als een beloning. Hier komt het sociale van onze hersenen heel sterk tot uiting. Een minder goed lessenrooster of klaslokaal doen er dan niet zoveel toe.”

Maar toch kan dat leraren woedend maken. Waar komt die woede vandaan?
Margriet Sitskoorn: “Mensen verschillen enorm in de mate waarin ze woedend worden en daarmee kunnen omgaan. Woede zit in de genen, maar factoren uit je omgeving spelen ook mee: je wordt sociaal of antisociaal opgevoed, er is veel of weinig stress in je werkkring, je wordt veel of weinig blootgesteld aan agressie … Woede doet je confrontaties aangaan. In die zin maakt ze deel uit van onze evolutie. Bij primitieve dieren wordt de neiging om te vechten aangestuurd door het limbische, evolutionair oudere emotienetwerk in de hersenen. Bij de mens helpt de prefrontale hersenschors om woede te controleren en te reguleren. Was dat niet het geval, dan zou je misschien voortdurend agressief reageren op wat je niet bevalt, zelfs als je gepassioneerd les geeft. De mate waarin je je woede kunt reguleren, is eveneens voor een deel genetisch bepaald.”

Waarmee kun je woede temperen?
Margriet Sitskoorn: “Daar zijn meerdere manieren voor. Een ervan is niet blijven denken aan de dingen die je woede hebben opgewekt. Woede kan je volledig verteren en je leven miserabel maken. In een woedend brein is geen ruimte voor plezier en genot. Een tweede manier is wat je kwaad maakt in een ander daglicht plaatsen. Dat is niet makkelijk, soms moet je daar een training voor volgen. Maar uiteindelijk is vergeven de meest effectieve manier om je woede kwijt te raken. Vergeven triggert heel wat gebieden in je hersenen, waardoor woede en pijn plaatsmaken voor positievere gevoelens. En daar is je passie enkel bij gebaat.”

Ons brein speelt een spel van pijn en genot met ons. Het lijkt moeilijk om daar zelf een evenwicht in te vinden.
Margriet Sitskoorn: “Gelukkig is er nog een derde neurobiologisch netwerk in onze hersenen. Het is de kracht van de wijsheid die in onze prefrontale hersenschors zit. Daarmee kunnen we de invloeden van onze pijn- en genotsystemen reguleren, ons gedrag boven de directe bevelen van pijn en genot plaatsen en gebreken opvangen. Empathie, jezelf inschatten, rekening houden met je omgeving … zijn allemaal uitingen van die wijsheid.”

Heb je het gevoel dat we daarin vorderen? Dat leraren hun leerlingen voldoende aanspreken op die wijsheid?
Margriet Sitskoorn: “Helaas. Technologisch hebben we veel vooruitgang geboekt, maar met onze emoties modderen we al honderden jaren aan. We blijven toestaan dat we een speelbal zijn van pijn en genot. We beschikken over de prefrontale hersenschors als regulator, maar we zetten hem grotendeels in om abstract te denken en om kennis te verwerven. Waarom leren we niet bewust omgaan met emoties? Waarom is empathie geen schoolvak? We willen weerbare kinderen opvoeden, maar inlevingsvermogen hoeven ze blijkbaar niet te hebben. Van de hersenen weten we dit: je ontwikkelt datgene waaraan je veel wordt blootgesteld. Waar wachten we dus op?”

Margriet Sitskoorn is neuropsycholoog en hoogleraar Klinische Neuropsychologie aan de universiteit van Tilburg. In ‘Passies van het brein. Waarom zondigen zo verleidelijk is’ (uitg. Bert Bakker) toetst ze de zeven hoofdzonden aan wat er precies in het menselijk brein gebeurt.

Dit is het negende van een tiendelige artikelenreeks waarin Klasse dieper graaft naar wat leraren drijft: hun passie, hun waarden en gevoelens, hun visie op onderwijs, hun twijfels en dromen.

De tiende en laatste bijdrage vind je vanaf 1 juni op www.klasse.be/leraren/passie.