Praten over drugs ≠ drugpreventie
De meeste van drugpreventieprogramma's leggen te veel nadruk op productinformatie. Een programma is echter meest effectief als het informatie combineert met sociale vaardigheden en normatieve opvoeding, zegt het onderzoek. Unplugged, een onder meer door De Sleutel in Vlaanderen ontwikkeld preventieprogramma, werd getest bij zevenduizend jongeren tussen twaalf en veertien jaar. Het programma scoorde goed. Vier maanden na de lessen was 23% minder jongeren begonnen met canabisgebruik. De effecten waren een jaar later nog merkbaar.

Unplugged
Het Unplugged programma is evidence based. Dat betekent dat het is bewezen dat het werkt. Daarvoor heeft de Europese "EU-Dap trial Group" (European Drug Abuse Prevention trial) bij zevenduizend leerlingen in zeven landen een studie uitgevoerd. De helft kreeg het Unplugged programma, de andere helft niet. Vooraf, achteraf, een jaar later en nog eens een jaar later vulden de leerlingen een vragenlijst in en die werd telkens vergeleken. De gewenste effecten werden bevestigd: Zijn er minder jongeren in de Unplugged groep dan in de controlegroep die af en toe roken veranderen in dagelijks roken? Ja, 28% minder. Gaan er minder scholieren in de Unplugged groep op die leeftijd beginnen met cannabis? Ja, 23% minder. Zijn er in de Unplugged groep minder jongeren die de laatste maand dronken zijn geweest? Ja, 30% minder.

In balans
Goede punten voor Unplugged, het programma van twaalf lessen over alcohol, sigaretten, cannabis en andere drugs. Kenmerkend zijn de nadruk op het concept sociale norm (jongeren denken dat anderen van hen verwacht dat ze drinken) en een mooie balans in het pakket tussen kennis en attitude, persoonlijke vaardigheden en sociale vaardigheden. Een aanrader voor wie drugpreventie wil inroosteren voor 12-14-jarigen.

Het European Monitoring Centre for Drugs and Drugs Addiction (emcdda.europa.eu) waarschuwt de EU lidstaten voor contraproductieve preventieprogramma's. Preventie-initiatieven kunnen, hoe goedbedoeld ook, volgens het EMCDDA kinderen of jongeren juist aanzetten tot druggebruik. Bijvoorbeeld door te veel informatie op een verkeerde leeftijd of door beginnende druggebruikers met ervaren gebruikers samen te zetten.

Componenten
Maar je kunt niet elk programma dat je wilt toepassen aan zo'n rigoureuze evaluatie onderwerpen als die van Unplugged. Het duurt te lang en kost te veel geld. Onderzoekers wijden zich dan gelukkig ook aan meta-analyses van succesvolle programma's. Zo selecteren ze uit grote aantallen (bijvoorbeeld tweehonderd) geëvalueerde en effectieve programma's componenten die ze telkens weer terugvinden. EU-DAP gebruikte recente meta-analyses die uitwijzen welke componenten bijdragen tot grotere effectiviteit van schoolbased preventie.

DOE DE TEST 
Aan de hand van onderstaande componentenlijst kun je nagaan of het lessenpakket, je eigen lesmap of programma dat je op schoolniveau gebruikt, voldoet aan de vereisten van effectieve preventie. Dat lessenpakket of programma hoeft niet aan alle criteria te beantwoorden, maar: aan hoe meer hoe beter.
• Informatie over drugs, met inbegrip van effecten op lange maar ook op korte termijn. De effecten die genoemd worden gaan niet alleen over gezondheid, maar ook over aspecten die dicht bij de leefwereld van leerlingen liggen, zoals esthetiek, relaties en geld.
• Persoonlijke en sociale vaardigheden, zodat leerlingen invloedsfactoren op die twee terreinen kunnen herkennen. Interne invloedsfactoren zoals onzekerheid, stress of impulsiviteit. Maar ook externe zoals reclame en groepsprocessen.
• Focus op sociale norm: groepsdruk werkt vooral door de perceptie van de jongere dat de anderen bepaald gedrag van hem verwachten. Die perceptie is gebaseerd op de veronderstelling dat een groot deel van die anderen het gedrag vertonen: bijvoorbeeld dronkenschap of ander drugmisbruik. Effectieve programma's leggen dit proces bloot. Ze geven ook reële, en niet overschatte, cijfers over gebruik van alcohol, tabak en andere drugs door leeftijdgenoten (of iets oudere jongeren).
• Een voldoende aantal lessen algemene vaardigheden in een gestructureerd geheel met inbegrip van doelen stellen, omgaan met stress, communicatievaardigheden en weerbaarheidsvermogen.
• Leraren worden getraind om de lessen op een interactieve wijze te geven. Met interactief bedoelen we niet alleen dat er discussie en dialoog tussen leerling en leraar mogelijk is, maar vooral gesprek en interactie tussen de leerlingen.
• Ouders of andere familie betrekken: door ouderavonden, maar ook door huiswerk of opdrachten waarvoor de leerlingen thuis iets moeten vragen. Het programma legt ook een band met de samenleving buiten de schoolmuren. De leraren die de preventieprogramma's toepassen worden behalve getraind, ook verder ondersteund en geholpen door preventiewerkers op lokaal, regionaal of landelijk niveau. Eventueel is er een buurtwerking, een jongerenwerking of een sportvereniging die activiteiten realiseert in het verlengde van het schoolprogramma.
• Aandacht voor culturele verschillen: een centrumschool legt andere accenten dan een plattelandsschool. Individuele kenmerken, zoals culturele of regionale achtergrond, cultuur en nationaliteit hebben invloed op de gevoeligheid voor en interpretatie van preventieboodschappen. Het programma anticipeert hierop door activiteiten in te voeren die veel input van de leerlingen vereisen. Sociaal leren en groepswerk zijn voorbeelden die we allemaal kennen. Peer-to-peer strategieën, waarin leerlingen elkaar helpen en een rol van mentor, monitor of coach opnemen zijn methoden die al wat verder gaan.

Je kunt kennismaken met het nieuwe programma Unplugged (en bijhorende didactische materiaal) tijdens een introductiedag op vrijdag 23 april in Gent, donderdag 29 april in Antwerpen of vrijdag 30 april in Kortrijk, telkens van 9 tot 16.30 uur - deelnemen kost 45 euro (warme dranken, water en middagmaal inbegrepen). 

Het didactische materiaal en training voor Unplugged kun je ook bestellen: preventie.desleutel@fracarita.org of bel 09 2315748. De Sleutel heeft preventieprogramma's voor de kleuter- en lagere school (Het Gat in de Haag en Contactsleutels) en voor alle graden van het secundair onderwijs. 

Lees meer over preventie op www.desleutel.be
Meer over het onderzoek: www.eudap.net