Je kent zijn schoolresultaten. Kan al zijn allergieën opsommen. Weet hoe vaak hij afwezig is. Maar wat als zijn vader je in vertrouwen vertelt dat hij elke avond in bed plast? Hoe geheim blijft dat? “Iedere leerling heeft recht op privacy”, zegt dr. Johan Put, professor sociaal recht aan de K.U.Leuven. “Ook al denk je dat het soms beter is om als leraar alles te weten.”

“Het was geen fait divers, wat de moeder van Lena me vorig jaar op het oudercontact kwam vertellen”, zegt Dirk*, klastitularis op een secundaire school. “Ze werd thuis geslagen door haar pa en haar moeder vroeg om dat stil te houden op school. Niemand behalve ik en het CLB waren op de hoogte. Toen haar schoolresultaten zienderogen achteruit gingen, heb ik toch maar de directeur in vertrouwen genomen. Die heeft de andere collega’s ingelicht op de klassenraad. Voor ik er erg in had, ging het nieuws als een lopend vuurtje rond in de lerarenkamer. Niet veel later belandde het ook op de speelplaats. Lena’s moeder kwaad natuurlijk. En terecht.”

“Hoe pijnlijk dit voorbeeld ook is, toch is deze klastitularis niet in de fout gegaan. Zijn roddelende collega’s uiteraard wel”, zegt Johan Put. “Als leraar heb je immers geen beroepsgeheim. Je bent dus niet wettelijk verplicht gevoelige informatie geheim te houden. Leraren hebben wel discretieplicht of ambtsgeheim. Dit houdt in dat je discreet en zorgvuldig moet omgaan met de informatie die je als leraar krijgt en geen geheimen prijsgeeft aan derden buiten de school. Je hebt echter geen zwijgrecht. Relevante feiten móet je melden aan je directeur. CLB’ers hebben wél beroepsgeheim. Zij moeten in principe zwijgen tegen de collega’s, de directeur en iedereen buiten het CLB, tenzij bij een noodtoestand (bijvoorbeeld kindermishandeling), als de leerling in ernstig gevaar is of bij misdrijven. Je kan je wel afvragen of het zo slim was van Dirk om discretie te beloven aan Lena’s moeder, gezien zijn spreekplicht. Hij ‘moest’ sowieso haar vertrouwen beschamen.”

Beroepsgeheim met hindernissen

“Het beroepsgeheim is al eeuwenoud”, aldus Johan Put. “Het dient in de eerste plaats om de belangen van een bepaalde beroepsgroep, zoals dokters, notarissen, advocaten te beschermen, maar ook de privacy van iedereen die zich in vertrouwen tot dat beroep wendt. Als je als jongere hulp zoekt bij het CLB, wil je niet dat de volgende dag de hele klas dat weet. De vertrouwensband tussen cliënt en hulpverlener is met andere woorden noodzakelijk om het beroep te kunnen uitoefenen. Bij leraren is dat niet het geval. Daarom hebben zij ‘slechts’ discretieplicht. Al zorgt dat ‘statusverschil’ in geheimhouding bij de uitwisseling van gegevens tussen school en CLB soms voor spanningen.”

“Ik geef Kobe een uitbrander in de les. Plots begint hij te huilen. Ik neem hem na de les apart en hij vertelt me dat zijn ouders op scheiden staan. Blijkbaar was hij daarvoor al een paar keren langsgeweest bij het CLB. Waarom hebben ze mij daar nooit iets over gezegd? Dan had ik hem nooit zo hard aangepakt.” (Lien*, leraar secundair)

“Strikt genomen mogen CLB-medewerkers de school niet inlichten over de problemen van een bepaalde leerling, aangezien zij beroepsgeheim hebben”, weet Johan Put. “Gelukkig bepaalt de CLB-reglementering hierop een uitzondering. Als de info relevant is en rekening houdt met de regels inzake beroepsgeheim, deontologie en bescherming van de privacy, dan mag het CLB de school wél informeren. Probleem is dat nergens gedefinieerd wordt wat ‘relevante’ of ‘noodzakelijke’ gegevens zijn. Het risico bestaat ook dat zo het beroepsgeheim van CLB’ers uitgehold wordt. Leraren hebben iets meer speelruimte: zij mogen het CLB informeren, maar moeten het niet.”

Weg met de vertrouwensleraar?

Vertrouwensleraren of groene leraren nemen op veel scholen de socio-emotionele eerstelijnshulp van hun collega’s over. “De term ‘vertrouwensleraar’ is echter behoorlijk misleidend”, meent Johan Put. “Hij impliceert dat een leerling iets in vertrouwen tegen zo’n leraar kan zeggen, maar die kan nooit beloven om die informatie ‘geheim’ te houden. Een vertrouwensleraar heeft immers niet meer zwijgrecht dan zijn collega’s, aangezien de wet hem evenmin als noodzakelijke vertrouwensfiguur beschouwt. Hij zal dus een afweging moeten maken tussen de voordelen van het delen van info met de collega’s en de nadelen van het schenden van de privacy van de leerling.”

Johan Put, professor Sociaal Recht

“Ook ouders en leerlingen hebben recht op een privéleven”

Kunnen we al die vertrouwensleraren dan niet meteen beroepsgeheim toekennen? “Voor de leerlingen zou dat wel een verschil maken. Maar wat is dan het verschil met het CLB? Bovendien zou dat tot een gespannen sfeer in de lerarenkamer leiden. Als collega zou hij moeten spreken, maar als vertrouwensleraar zwijgen. Ik ben niet tegen een vertrouwensleraar, maar ik pleit ervoor om deze functie duidelijker uit te leggen. Vertel leerlingen dat vertrouwensleraren niet gebonden zijn aan het beroepsgeheim, maar indien nodig wel kunnen doorverwijzen naar hulpverleners die dat wel zijn.”

“In het tweede leerjaar had mijn zoon woedeaanvallen. Een psycholoog heeft het probleem toen aangepakt. Nu zit mijn zoon in het zesde en is het een heel ander kind. Blijft die informatie hem achtervolgen?” (Ria, moeder van Tobias*)

Heel wat scholen houden informatie over hun leerlingen bij in een leerlingvolgsysteem (LVS). Net als het multidisciplinair dossier bij het CLB valt zo’n LVS onder de wet op de privacy. “Daarom mag je er alleen noodzakelijke gegevens in zetten, geen overbodige weetjes”, zegt Johan Put. “De informatie moet correct zijn en relevant voor het doel dat je beoogt: administratie, begeleiding, deliberatie … De gegevens mogen enkel terechtkomen bij personeelsleden die de info écht nodig hebben. Ouders en leerlingen hebben ook het recht hun dossier aan te vullen of te corrigeren. Toch worden daar massaal fouten tegen gemaakt. Je mag bijvoorbeeld geen geruchten of ongecheckte informatie in zo’n LVS zetten, laat staan medisch gevoelige info zoals ‘vertoont trekken van ADHD’ zonder supervisie van een arts. De wet op de privacy verbiedt ook dat je de gegevens zonder toestemming doorspeelt aan andere scholen. Iedere leerling heeft recht op een nieuwe start.”

Geen recht op informatie

Worden leraren door al die privacyregels niet gehinderd in hun primaire taak: de leerlingen beter leren kennen om hen zo beter te kunnen ondersteunen? Johan Put nuanceert. “Iedereen heeft recht op een privéleven, ook ouders en leerlingen. Als leraar moet je je dan ook voortdurend afvragen welke info over je leerlingen relevant is voor je klaspraktijk, en welke niet. Leraren hebben geen ‘recht op informatie’. Je moet niet alles willen weten, zeker niet als het langs de neus weg wordt gezegd in de lerarenkamer. Dan ga je je ook een bepaald beeld vormen van die ene leerling, dat misschien niet klopt met de realiteit. Ga dus niet af op roddels, maar check de info die je krijgt van collega’s, ouders of directie. Als er zich een probleem voordoet, vraag dan ook aan ouders en leerlingen welke info ze willen delen met anderen en betrek hen zo veel mogelijk bij de stappen die je onderneemt. Zo creëer je samen het vertrouwen.”

“Veel scholen vervloeken de juridisering van het onderwijs, maar roepen tegelijkertijd om heel duidelijke regels – wat mag en wat mag niet – als het gaat over privacy. Toch is het onmogelijk om voor alle gevallen heel precieze richtlijnen op te stellen. Belangrijk is dat je als school over privacy praat voor er zich een probleem stelt, niet enkel achteraf. Ook in de lerarenopleiding mag er meer aandacht gaan naar deontologie. Enn schoolcultuur waarin roddels niet gedijen, is al een eerste goede stap naar meer privacy voor iedereen: leerlingen, ouders én leraren.”

Wie mag het leerlingendossier op school inkijken? Mag je gegevens van leerlingen doorgeven aan de politie? Alle antwoorden over privacy op school vind je op www.ikbeslis.be

Hoe gaat jouw school om met privacy? Mail naar redactie.leraren@klasse.be of post je reactie op www.klasse.be/leraren.

*De namen van de betrokkenen zijn om privacyredenen gewijzigd.

Schrijf een reactie op dit artikel