Leraars controleren nog veel te vaak wat een leerling niet kan.«In de plaats van problemen op te lossen, stuurden de leerkrachten mij de klas uit. En daarna maakten ze zich kwaad omdat mijn mappen niet in orde waren en ik mijn les niet had geleerd. Dus straften ze me dáárvoor. Werd ik lastig, dan moest ik de klas uit. Ten slotte hebben ze me dan maar van school gestuurd. Probleem opgelost.» Welk probleem? En voor hoelang? Het project in het arrondissement Leuven is enigszins anders dan andere preventieprojecten. Het is op gang gebracht door schoolbegeleiders van geplaatste jongeren die al uit de boot zijn gevallen. Dat bleek zo'n grote groep te worden, dat er iets moest gebeuren. Het Comité nam contact op met onder andere de PMS-centra. Nu werken er via het PMS 50 scholen mee. Deelname aan het project houdt in dat de PMS-medewerker, door registratie en gesprekken met de risicoleerlingen, in zijn secundaire scholen meer aandacht besteedt aan de veelvuldig afwezige leerlingen. Zo krijgt hij ook een vaste rol als partner voor de school die iets wil doen om schoolmoeheid te voorkomen. Tegelijk wil de stuurgroep van het project de opgedane ervaringen verwerken tot een signaalnota bestemd voor de beleidsmakers op alle niveaus.

De school gestraft

Leerplichtige jongeren met gedragsproblemen kunnen soms niet meer terecht in bepaalde scholen. Het gevaar bestaat dat concentratiescholen ontstaan. «Samenwerking tussen de scholen van de regio, over netten en onderwijsvormen heen, is een essentieel onderdeel van ons project», meent Philippe Collart, schoolbegeleider en initiatiefnemer. Sommige scholen kunnen 'selectief' zijn, en sturen 'onaangepaste' leerlingen door. Maar waar moeten ze naartoe? Niemand is verantwoordelijk op het moment dat een leerling een school verlaat. «Die leerlingen zitten dan met een negatief gevoel, ze hebben het al moeilijk en gedragen zich lastig. 'Probleemleerlingen' worden dikwijls opgevangen door dezelfde scholen. Sommige van deze scholen worden dan 'gestraft' met het imago van concentratieschool. Naast elke school die een leerling afschrijft, staat een school die een leerling opvangt. Deze scholen hebben middelen te kort om aan goede leerlingbegeleiding te doen. Het is ook gemakkelijk drugvrije school in het vaandel te zetten als alle probleemleerlingen weggestuurd worden. Het 'niveau' van een school zou vastgekoppeld moeten worden aan het 'open' zijn van een school. Helaas is dat vaak niet zo. Maar het kan toch niet dat ons schoolsysteem er is voor een selectief publiek?»

Scenario

«We moeten het risico op afhaken verkleinen, want die leerlingen zijn erg kwetsbaar in onze maatschappij», zegt Jacques De Vriese, inspecteur PMS-centra en lid van de stuurgroep van het preventieproject Uit de schoolse boot. «Sommigen van hen vinden gewoon geen enkele school meer waar ze welkom zijn. Voor hen is leerplicht geen leerrecht. Daarna blijven ze in een negatieve spiraal hangen. Want door gebrek aan scholing blijven ze werkloos en afhankelijk van een bestaansminimum. Sociale isolatie dreigt.» Iedereen heeft het over leerlinggericht onderwijs, over zorgverbreding, maar of dat gebeurt of niet kan grote gevolgen hebben voor die leerlingen met moeilijk gedrag. Soms is er al zoveel verkeerd gelopen dat het niet meer lukt een leerling gemotiveerd te krijgen. Er zijn leerkrachten en scholen die individueel en structureel een beleid uitwerken, maar telkens weer ontgoocheld worden, omdat de leerling al een aantal treurspelscenario's achter de rug heeft. Daarom is samenwerking tussen alle betrokkenen in het onderwijs zo belangrijk.»

Uitlachen

Het kan soms heel eenvoudig beginnen, met pesten of uitlachen of eens een straf en als er op dat moment niemand iets merkt, kan dat een hele schoolloopbaan beïnvloeden. Dat blijkt uit de gesprekken met risicoleerlingen. Soms worden signalen niet op tijd gezien, of worden ze niet doorgegeven. In feite kan elke leerling in een negatieve spiraal terechtkomen als er niemand reageert of hulp biedt. Leerkrachten hebben soms ook geen zicht op wat een signaal kan zijn. Bovendien voelen ze zich al overvraagd: ze moeten niet alleen goed kunnen lesgeven en hun vak kennen, maar óók met ouders kunnen omgaan, óók sociale vaardigheden aanleren, óók dyslexie detecteren en dan óók nog eens problemen herkennen en signaleren. De leerling op zijn beurt is van mening 'dat ze het zich toch niet aantrekken' en haakt langzaam af. Hij spijbelt, is lastig, heeft een negatief zelfbeeld en begint de school te haten. Leerlingen hebben meestal al een hele schoolloopbaan van ontgoochelingen meegemaakt voor ze het uiteindelijk opgeven. Vaak begint dat proces al op het einde van het lager onderwijs of in de eerste jaren van het secundair.

Wat kan hij wel?

«We vinden het belangrijk dat we mensen hebben samengebracht vanuit het beleid, het onderwijs zelf, hulpverlening en PMS», zegt Anneli Verstraete. «De discussies tussen hen leiden tot betere samenwerking en vooral concrete afspraken. Niet om leerlingen door te schuiven, maar om een 'opvangbeleid' uit te werken. Eén van de belangrijkste gevolgen vind ik misschien wel het betere contact tussen PMS en school. Tegen het einde van het schooljaar komen we naar buiten met een signaalnota en een actieplan. De kern is hoe een schoolwerking uit te bouwen die tegemoet komt aan de vraag: wat heeft deze leerling nodig om zich op onze school met redelijk succes te kunnen waarmaken? We controleren in ons onderwijssysteem nog veel te vaak wat een leerling niet kan. Maar aan het welbevinden van de leerling, besteden we te weinig aandacht.»

Dat kan nochtans. Door allerlei pedagogische en organisatorische maatregelen, door een betere communicatie tussen de school, de jongere en zijn ouders, en door een open sfeer op school. Goede leerlingbegeleiding uit zich op verschillende vlakken: aan de basis ligt echt contact tussen leerling en leerkracht, zodat signalen tijdig worden opgevangen. Pas dan kan worden gezocht naar wie de leerling kan opvangen en hoe dat moet gebeuren.

Indien u graag de signaalnota en het actieplan ontvangt van dit preventieproject, kan u nu al contact opnemen met het Comité Bijzondere Jeugdzorg Leuven - Wieringstraat 2A - 3000 Leuven - tel 016-23 60 70 - fax 016-23 68 42 Klasse voor Leerkrachten 83, maart 1998, p. 8-9