Gemiddeld is een leerling in het Vlaams basisonderwijs 11 halve dagen per schooljaar afwezig. Dat blijkt uit onderzoek van het Spijbelteam basisonderwijs van het departement Onderwijs. Voor één op drie afwezigheden is er geen geldige reden. Het onderzoek werd in 58 Vlaamse scholen uitgevoerd tijdens het schooljaar 2000-2001.

Ongeveer de helft van de afwezigheden in het basisonderwijs is te wijten aan ziekte en is gewettigd met een briefje van de ouders of een doktersattest. Dertien procent van de afwezigheden zijn het gevolg van overmacht, staking of om wettelijke redenen zoals sterfgevallen, verschijningen op de rechtbank enz. Dit vrij hoger percentage is vooral te verklaren door de stakingsdagen in het basisonderwijs en de verkeersblokkades tijdens vorig schooljaar, waardoor een groot aantal leerlingen niet aanwezig was op school. Vijf procent van de afwezigheden zijn om persoonlijke reden mét toestemming van de directeur. «Het gaat om afwezigheden die je als gewettigd zou kunnen beschouwen als een directeur na overleg met de ouders inderdaad ook een toestemming heeft gegeven», zegt André Verdegem die het project van het Spijbelteam coördineert. «Directeurs weten niet goed voor welke redenen ze afwezigheden kunnen toestaan en doen dat daarom ook zelden. De meeste directeurs vragen ook duidelijke richtlijnen.»

De vakantie verlengen neemt 4 procent in van de totale afwezigheidsduur. Dit komt in sommige scholen veel voor en in andere scholen zelden of nooit. Het gaat zowel om allochtone kinderen die veel later terugkeren uit het thuisland, als om zogenaamd luxeverzuim: kinderen die met hun ouders vroeger op vakantie vertrekken of later terug komen. «Sommige bedrijven stimuleren hun werknemers om hun vakantie buiten het seizoen op te nemen en geven dan enkele dagen extra. Bovendien is een vakantie boeken buiten het seizoen tot 20 procent goedkoper», zegt Verdegem.

«Wegens familiale omstandigheden»

Voor 27 procent van de afwezigheden is er geen geldige reden. Ouders dekken ze wel toe met een doktersattest of met een briefje 'wegens familiale omstandigheden', of met veel te laat uitgeschreven dokterattesten. Of het gaat om kinderen die meer dan eens afwezig zijn 'omdat de bus niet kwam opdagen' enz. In de groep zitten ook alle afwezigheden waarvoor een wettiging helemaal uitbleef. «Leerlingen blijven weg omdat hun ouders vroeger op vakantie vertrekken. Als we dit aantal erbij tellen, merken we dat 31 procent van de afwezigheden in het basisonderwijs niet of ongeldig gewettigd wordt of een ongeldige reden heeft. Dit is bijna een derde van de afwezigheden», stelt Verdegem. In deze afwezigheden kan je twee groepen onderscheiden. De onwettige afwezigheden zonder achterliggende problemen: bijvoorbeeld ouders die een weekend naar Disneyland gaan, die enkele dagen vroeger op skivakantie gaan, die uit nonchalance een doktersbriefje vergeten En de onwettige afwezigheden als signaal van andere achterliggende problemen: bijvoorbeeld ouders die geen dokter kunnen betalen, kinderen die thuisgehouden worden om in het huishouden te helpen

Kansarmoede komt duidelijk naar voren als grootste risicofactor in de problematische afwezigheden. Belangrijke oorzaken zijn: de negatieve schoolervaringen van ouders zelf, alleenstaande ouders die de organisatie van het gezin niet aankunnen, multi-probleemsituaties waardoor de aanwezigheid op school geen prioriteit is (zoals uithuiszetting), geen mogelijkheden voor de kinderen om huiswerk te maken, geen leerstimulansen of ouders die hun schoolrekeningen niet kunnen betalen.

Nieuwe regels

Het onderzoek van het Spijbelteam liep in een aantal Vlaamse steden en geeft dus geen beeld van de situatie in kleine gemeenten of het platteland. Uit het onderzoek blijkt dat een aantal scholen heel wat extra zorg moet investeren. «Onze regelgeving zou er moeten op gericht zijn om scholen de mogelijkheid te geven om afwezigheden te zien als een mogelijk signaal voor achterliggende problemen en niet als iets dat zo snel mogelijk 'administratief in orde gebracht moet worden'», stelt het team. Scholen voelen vaak de hete adem van de verificateur en hechten in de eerste plaats veel aandacht aan het regulariseren van de toestand. «Heel veel basisscholen leveren veel inspanningen voor begeleiding», zegt André Verdegem. «Er leeft een cultuur van zorgzaam zijn en engagement. De extra inzet van directie en leerkrachten is soms groot. Maar soms ontbreken structuur en organisatie en is er behoefte aan een meer systematische aanpak van opvang en doorgeven van signalen, overleg, bijhouden en opvolgen van gemaakte afspraken, betrekken van het CLB...» Nieuwe regelgeving vanaf september 2002 wil scholen kansen geven hier meer tijd en energie in te investeren. Bovendien valideert de nieuwe regelgeving de inspanningen die veel scholen nu al leveren.

Computer meet afwezigheid

«Tijdens ons onderzoek experimenteerden we met registreren van afwezigheden op de computer», zegt André Verdegem. «De eerste reacties van de basisscholen zijn erg positief. Het kost niet echt veel extra tijd en de scholen krijgen nu een centraal overzicht van wie wanneer afwezig is. De school kan ook sneller zien wat schoolgebonden problemen zijn: hoeveel leerlingen waren afwezig op de sportdag, hoe vaak blijft men thuis bij zwemlessen. Bovendien kunnen scholen sneller reageren op individuele problematische afwezigheden.» Vanaf volgend schooljaar zullen basisscholen die dat wensen de afwezigheden via de computer kunnen registreren.

Klasse voor Leerkrachten 122, februari 2002, p. 10-14