“Ik hoor van klasgenoten dat Stijn (14) dit weekend stomdronken was op een lokale fuif”, mailt klasleraar Rita, de redactie. ”Leerlingen doen in hun vrije tijd natuurlijk wat ze willen. Toch voel ik me ook verantwoordelijk. Wat doe/zeg ik?” Klasse vraagt het aan Ilse Bernaert van de Vereniging voor Alcohol en andere Drugproblemen (VAD ).

Leraren krijgen wel vaker informatie over het privéleven van hun leerlingen. Omdat ze dicht bij hun leerlingen staan, omdat andere leerlingen hen aanspreken of via sociale media. Ga steeds respectvol om met die informatie. Lach het verhaal van Stijn niet weg of doe niet alsof je het niet hebt gehoord. Spreek hem erover aan. Doe dat niet tijdens, maar buiten de les. Zeg wat je hebt gehoord en uit je bezorgdheid zonder te (ver)oordelen: “Ik heb gehoord dat je stevig hebt gedronken dit weekend en maak me daar wat zorgen over.” Luister naar zijn verhaal, stel vragen naar hoe hij alles heeft beleefd: “Vertel eens, wat is er gebeurd.” Vermijd waarom-vragen. Wijs op de mogelijke risico’s van alcohol en naar het wettelijke kader: alcohol verkopen, schenken of aanbieden aan minzestienjarigen is verboden. Zie je ook in de klas gedrag van Stijn waar je je zorgen om maakt? Dan is er misschien meer aan de hand. Praat erover met de leerlingbegeleider.

Natuurlijk ligt de eerste opvoedingsverantwoordelijkheid voor Stijn bij zijn ouders. Maar dat betekent niet dat je als leraar niet vanuit je eigen pedagogische verantwoordelijkheid kan handelen. Jongeren zijn, door hun leeftijd, extra kwetsbaar voor de schadelijke gevolgen van alcohol. Hun hersenen zijn nog volop in ontwikkeling en alcohol kan, vooral bij frequent gebruik, die groei verstoren en leiden tot leerproblemen. Overmatig alcoholgebruik kan ook de ontwikkeling van een eigen identiteit afremmen en een invloed hebben op gedrag en karakter. Jongeren hebben vaak nog niet de nodige sociale vaardigheden om met probleemsituaties als gevolg van overmatig alcoholgebruik om te gaan. Er zijn dus genoeg redenen om jongeren te helpen om zelfbewuste, gezonde keuzes te maken rond alcohol. Bekijk het gesprek met Stijn als een leerkans. Zijn ouders betrekken doe je in dit geval beter (nog) niet. De feiten speelden zich niet af in de schoolse context en je hebt enkel ‘horen zeggen’ dat Stijn stomdronken was. Bovendien kan het je relatie met hem hypothekeren.

Moet elke leraar dat gesprek aangaan? Nee, integendeel. Veel hangt af van je positie als leraar: sta je dicht bij de leerlingen, hebben jullie een goede relatie? Maar ook: voel jij je er comfortabel bij om dergelijke gesprekken te voeren? Is dat niet zo, signaleer dan wat je gehoord hebt aan de leerlingenbegeleider. Hij kan dan het gesprek doen. Leerlingen doorprikken het meteen als je niet authentiek bent.

Als er op school een duidelijk alcohol- en drugbeleid is, voel je je sterker om zo’n gesprek aan te gaan en zal een leerling niet verwonderd zijn als je hem op zijn gedrag tijdens het weekend aanspreekt. Stel dat Stijn naar een schoolfuif was geweest, dan heb je de regels natuurlijk mee in de hand en ben je als school mee verantwoordelijk dat je de wet respecteert: geen alcoholische dranken voor leerlingen onder de zestien.

Info, feiten en cijfers, wetgeving en onderzoek over drugs en alcohol vind je op www.vad.be. Je leest er ook hoe je met preventie van alcohol en drugs op school aan de slag kan.

Vier scholen per week kregen vorig jaar een drugshond over de vloer, goed voor 157 controles in totaal. Toch was de vangst eerder mager: 293 gram marihuana, 66 gram hasj, 2 gram amfetamines en 2 gram xtc. In 2011 leverden 99 controles een grotere vangst op. Dat blijkt uit cijfers van het ministerie van Binnenlandse Zaken.

De Vereniging voor Alcohol- en andere Drugproblemen (VAD) staat kritisch tegenover drugscontroles op school. “Zo’n controle is vooral gericht op misdrijven opsporen, niet op preventie”, zegt Ilse Bernaert van de VAD. “Bovendien is het resultaat niet sluitend. De hond reageert op een geur. Als je leerlingen de avond voor de controle ergens geweest zijn waar wordt gebruikt zonder zelf mee te doen, hangt dat nog in hun kleren. Als de hond net die leerlingen eruit pikt, krijgen ze onterecht een stigma. Hoe kun je als school verwachten ze er dan achteraf nog over praten? Tegelijk kan een regelmatige gebruiker toch onder de radar blijven.”

“Drugs met hondencontroles buiten school houden, is een illusie. Met zo’n controle wil de school duidelijk maken dat ze aandacht heeft voor drugs, maar het bewijst eigenlijk niets. Het blijft een momentopname met een foutenmarge. Scholen werken beter concrete afspraken en regels uit rond drugs, met duidelijke orde- en tuchtprocedures.”

Vragen over drank, drugs, pillen en gokken? Dan kan de Druglijn van de Vereniging voor Alcohol- en andere Drugproblemen (VAD) helpen. Die advies-en infolijn kon je tot nog toe bellen of mailen. Daar komt sinds kort ook skypen bij. Dat is online telefoneren.

“Als bellers informatie opzoeken op onze website, zitten ze dikwijls nog met bijkomende vragen. We bieden hun nu de mogelijkheid om meteen een online gesprek te voeren”, vertelt Tom Evenepoel, coördinator van de Druglijn.

Praten over drugs en drank ligt volgens Evenepoel nog steeds gevoelig. Daarom geeft de Druglijn ook tips hoe je tijdens het skypen zo anoniem mogelijk kunt blijven.

Uiteraard kun je de Druglijn nog steeds bereiken op het nummer 078 15 10 20. Of je mailt via het vragenformulier op www.druglijn.be.

Een programma, lessenpakket of eigen lesmap om op school rond drugpreventie te werken? Ze hebben niet altijd het gewenste effect, zegt onderzoek door European Drug Abuse Prevention. Daarin werkten zeven landen samen om drugpreventieprogramma’s objectief te evalueren. Wanneer is zo’n lessenpakket of programma wél effectief?

Praten over drugs ≠ drugpreventie
De meeste van drugpreventieprogramma’s leggen te veel nadruk op productinformatie. Een programma is echter meest effectief als het informatie combineert met sociale vaardigheden en normatieve opvoeding, zegt het onderzoek. Unplugged, een onder meer door De Sleutel in Vlaanderen ontwikkeld preventieprogramma, werd getest bij zevenduizend jongeren tussen twaalf en veertien jaar. Het programma scoorde goed. Vier maanden na de lessen was 23% minder jongeren begonnen met canabisgebruik. De effecten waren een jaar later nog merkbaar.

Unplugged
Het Unplugged programma is evidence based. Dat betekent dat het is bewezen dat het werkt. Daarvoor heeft de Europese "EU-Dap trial Group" (European Drug Abuse Prevention trial) bij zevenduizend leerlingen in zeven landen een studie uitgevoerd. De helft kreeg het Unplugged programma, de andere helft niet. Vooraf, achteraf, een jaar later en nog eens een jaar later vulden de leerlingen een vragenlijst in en die werd telkens vergeleken. De gewenste effecten werden bevestigd: Zijn er minder jongeren in de Unplugged groep dan in de controlegroep die af en toe roken veranderen in dagelijks roken? Ja, 28% minder. Gaan er minder scholieren in de Unplugged groep op die leeftijd beginnen met cannabis? Ja, 23% minder. Zijn er in de Unplugged groep minder jongeren die de laatste maand dronken zijn geweest? Ja, 30% minder.

In balans
Goede punten voor Unplugged, het programma van twaalf lessen over alcohol, sigaretten, cannabis en andere drugs. Kenmerkend zijn de nadruk op het concept sociale norm (jongeren denken dat anderen van hen verwacht dat ze drinken) en een mooie balans in het pakket tussen kennis en attitude, persoonlijke vaardigheden en sociale vaardigheden. Een aanrader voor wie drugpreventie wil inroosteren voor 12-14-jarigen.

Het European Monitoring Centre for Drugs and Drugs Addiction (emcdda.europa.eu) waarschuwt de EU lidstaten voor contraproductieve preventieprogramma’s. Preventie-initiatieven kunnen, hoe goedbedoeld ook, volgens het EMCDDA kinderen of jongeren juist aanzetten tot druggebruik. Bijvoorbeeld door te veel informatie op een verkeerde leeftijd of door beginnende druggebruikers met ervaren gebruikers samen te zetten.

Componenten
Maar je kunt niet elk programma dat je wilt toepassen aan zo’n rigoureuze evaluatie onderwerpen als die van Unplugged. Het duurt te lang en kost te veel geld. Onderzoekers wijden zich dan gelukkig ook aan meta-analyses van succesvolle programma’s. Zo selecteren ze uit grote aantallen (bijvoorbeeld tweehonderd) geëvalueerde en effectieve programma’s componenten die ze telkens weer terugvinden. EU-DAP gebruikte recente meta-analyses die uitwijzen welke componenten bijdragen tot grotere effectiviteit van schoolbased preventie.

DOE DE TEST 
Aan de hand van onderstaande componentenlijst kun je nagaan of het lessenpakket, je eigen lesmap of programma dat je op schoolniveau gebruikt, voldoet aan de vereisten van effectieve preventie. Dat lessenpakket of programma hoeft niet aan alle criteria te beantwoorden, maar: aan hoe meer hoe beter.
• Informatie over drugs, met inbegrip van effecten op lange maar ook op korte termijn. De effecten die genoemd worden gaan niet alleen over gezondheid, maar ook over aspecten die dicht bij de leefwereld van leerlingen liggen, zoals esthetiek, relaties en geld.
• Persoonlijke en sociale vaardigheden, zodat leerlingen invloedsfactoren op die twee terreinen kunnen herkennen. Interne invloedsfactoren zoals onzekerheid, stress of impulsiviteit. Maar ook externe zoals reclame en groepsprocessen.
• Focus op sociale norm: groepsdruk werkt vooral door de perceptie van de jongere dat de anderen bepaald gedrag van hem verwachten. Die perceptie is gebaseerd op de veronderstelling dat een groot deel van die anderen het gedrag vertonen: bijvoorbeeld dronkenschap of ander drugmisbruik. Effectieve programma’s leggen dit proces bloot. Ze geven ook reële, en niet overschatte, cijfers over gebruik van alcohol, tabak en andere drugs door leeftijdgenoten (of iets oudere jongeren).
• Een voldoende aantal lessen algemene vaardigheden in een gestructureerd geheel met inbegrip van doelen stellen, omgaan met stress, communicatievaardigheden en weerbaarheidsvermogen.
• Leraren worden getraind om de lessen op een interactieve wijze te geven. Met interactief bedoelen we niet alleen dat er discussie en dialoog tussen leerling en leraar mogelijk is, maar vooral gesprek en interactie tussen de leerlingen.
• Ouders of andere familie betrekken: door ouderavonden, maar ook door huiswerk of opdrachten waarvoor de leerlingen thuis iets moeten vragen. Het programma legt ook een band met de samenleving buiten de schoolmuren. De leraren die de preventieprogramma’s toepassen worden behalve getraind, ook verder ondersteund en geholpen door preventiewerkers op lokaal, regionaal of landelijk niveau. Eventueel is er een buurtwerking, een jongerenwerking of een sportvereniging die activiteiten realiseert in het verlengde van het schoolprogramma.
• Aandacht voor culturele verschillen: een centrumschool legt andere accenten dan een plattelandsschool. Individuele kenmerken, zoals culturele of regionale achtergrond, cultuur en nationaliteit hebben invloed op de gevoeligheid voor en interpretatie van preventieboodschappen. Het programma anticipeert hierop door activiteiten in te voeren die veel input van de leerlingen vereisen. Sociaal leren en groepswerk zijn voorbeelden die we allemaal kennen. Peer-to-peer strategieën, waarin leerlingen elkaar helpen en een rol van mentor, monitor of coach opnemen zijn methoden die al wat verder gaan.

Je kunt kennismaken met het nieuwe programma Unplugged (en bijhorende didactische materiaal) tijdens een introductiedag op vrijdag 23 april in Gent, donderdag 29 april in Antwerpen of vrijdag 30 april in Kortrijk, telkens van 9 tot 16.30 uur – deelnemen kost 45 euro (warme dranken, water en middagmaal inbegrepen). 

Het didactische materiaal en training voor Unplugged kun je ook bestellen: preventie.desleutel@fracarita.org of bel 09 2315748. De Sleutel heeft preventieprogramma’s voor de kleuter- en lagere school (Het Gat in de Haag en Contactsleutels) en voor alle graden van het secundair onderwijs. 

Lees meer over preventie op www.desleutel.be
Meer over het onderzoek: www.eudap.net

Jongeren gebruiken voor het eerst minder tabak, alcohol en cannabis. Dat blijkt uit onderzoek van ESPAD bij meer dan 100.000 vijftien- en zestienjarigen uit 35 Europese landen. Deze hoopgevende trendbreuk is het duidelijkst in West-Europa en zeker in Vlaanderen. Maar de onderzoekers waarschuwen meteen dat preventie belangrijk blijft. Ook bepaalde groepen jongeren met een verhoogd risico op probleemgebruik van alcohol en cannabis moeten blijvend aandacht krijgen.

Onderzoek
In 2007 werd voor de vierde keer de European School Survey on Alcohol and Other Drugs (ESPAD) gehouden. De eerste twee enquêtes gebeurden in 1995 en 1999. Aan de derde versie in 2003 nam voor het eerst ook België deel, waardoor Vlaanderen nu voor het eerst trendgegevens internationaal kan vergelijken en het verhoogde risico op cannabisgerelateerde problemen bij jongeren kan inschatten.
De Swedish Council for Information on Alcohol and Other Drugs (CAN) coördineert het ESPAD-project in samenwerking met de Pompidou Group (Raad van Europa) en het EWDD (Europees Waarnemingscentrum voor Drugs en Drugsverslaving. De Vrije Universiteit Brussel voerde de dataverzameling in Vlaanderen uit, met steun van de Vlaamse Gemeenschap.
Parallel met het ESPAD-onderzoek werd voor Vlaanderen een representatief staal van 7.736 leerlingen uit het volledig reguliere secundair onderwijs bevraagd (VLASPAD). Daardoor kan niet alleen van de Vlaamse 15- en 16-jarigen, maar van de gehele vroege en middenadolescentie (12 – 18 jaar) een beeld worden opgemaakt. Uit de VLASPAD- gegevens blijkt dat het genotmiddelengebruik met de leeftijd toeneemt, verschilt per onderwijsvorm en in mindere mate ook per geslacht. Er worden geen genderverschillen gevonden bij prevalentie en startleeftijd van tabakgebruik, noch bij prevalentie van alcoholgebruik.

Sigaretten
Gemiddeld 58% van de leerlingen in de deelnemende landen rookte ten minste één keer in zijn leven sigaretten en 29% rookte in de afgelopen dertig dagen voorafgaand aan de bevraging. Voor Vlaanderen is dit respectievelijk 47% en 23%. Twee procent van alle Europese 15-16- jarigen had gedurende de laatste dertig dagen ten minste een pakje sigaretten per dag gerookt, van de Vlaamse leerlingen slechts 1%. Armenië (7%) en IJsland (14%) kennen het laagste aantal huidige rokers, Oostenrijk (45%) en Tsjechië & Letland (41%) het hoogste. Vlaanderen (23%) situeert zich in de staartgroep voor huidig tabakgebruik.
Gemiddeld meldde 7% van de Europese leerlingen op hun 13de jaar of jonger gestart te zijn met dagelijks sigaretten te roken, tegenover 5% van de Vlaamse leeftijdsgenoten. Het aantal Vlaamse jongeren dat op 13 jaar of jonger gestart is met dagelijks roken is bijna gehalveerd tussen 2003-2007, wat wijst op een verhoging van de startleeftijd. Het dagelijkse gebruik van sigaretten op zo’n jonge leeftijd komt het meest voor bij leerlingen in Tsjechië, Estland, Letland en Slowakije (prevalentiepercentages van ongeveer 13%) en het minst bij leerlingen in Griekenland en Roemenië (ongeveer 3%).
In de periode tussen 1999 en 2007 bedraagt de daling van het huidig roken bij Europese 15-16-jarigen 7 procentpunten, waar de daling voor Vlaanderen gemeten over de periode tussen 2003 en 2007 meer uitgesproken is met 9 procentpunten.
Om het beoogde prevalentiecijfer van de gezondheidsdoelstelling van de Vlaamse Gemeenschap over tabak te halen, moet het prevalentiecijfer met 3% dalen tegen 2015. Van de rokers start bijna 1 op 3 BSO-leerlingen met dagelijks roken vóór de leeftijd van 14 jaar tegenover 1op 6 in het ASO.

Alcohol
Vlaanderen zit met het alcoholgebruik in de voorbije maand (70%) in de Europese subtop. Deze prevalentiewaarden schommelen in Europa tussen 80% voor Oostenrijk en Denemarken, en 31% in IJsland en 35% in Armenië.
Bier blijft de meest geconsumeerde alcoholische drank in Europa en Vlaanderen (zowel bij de Vlaamse meisjes als jongens). Gebruik van alcopops stijgt in de vroege adolescentie, maar daalt daarna opnieuw. Er is nauwelijks genderverschil in het drinken van alcopops en wijn. Voor sterke drank is wel een verschil tussen jongens en meisjes vanaf de middenadolescentie.
In de periode 2003-2007 daalt bij de 15- en 16-jarigen in Europa zowel het huidige alcoholgebruik (het meest uitgesproken in Ierland) als het alcoholgebruik tijdens het voorbije jaar (op enkele landen na). Deze daling is meer zichtbaar in West-Europa en in Vlaanderen zelfs meer uitgesproken. In Oost-Europa is de situatie eerder stabiel tot dalend. Het gemiddelde aantal Europese 15- en 16-jarigen die in de laatste 30 dagen bier en/of wijn had gedronken, vertoont dezelfde trend en is in Vlaanderen meer uitgesproken bij wijn dan bij bier.
De totale hoeveelheid geconsumeerde alcohol op de ‘laatste drinkdag’ is meestal klein in landen waar leerlingen vaker drinken. Jongeren uit Noord-Europa en het Verenigd Koninkrijk gebruikten het meest alcohol bij de laatste gelegenheid of drinkdag. Vlaanderen zit met Zuid- en Centraal- Europa in de middenmoot. In Oost-Europa en Zuidoost-Europa gebruiken de jongeren het minst alcohol per gelegenheid. In bijna alle landen (uitgezonderd IJsland), waaronder ook Vlaanderen, drinken jongens grotere hoeveelheden dan meisjes.
Stevig dronken zijn tijdens de laatste maand komt in Vlaanderen minder voor dan in de buurlanden Duitsland (22%) en UK (33%) of Scandinavië (ongeveer 20%). Vlaanderen bevindt zich met 10% in de staartgroep. Sterke dronkenschap neemt vooral toe tijdens de middenadolescentie, met meer jongens dan meisjes die stevige dronkenschap rapporteren in de laatste maand. Vlaanderen heeft in vergelijking met de Europese landen minder alcoholgerelateerde problemen. Om het beoogde prevalentiecijfer van de gezondheidsdoelstelling van de Vlaamse Gemeenschap over alcohol te halen,moet het prevalentiecijfer met 5 tot 6% dalen tegen 2015.

Cannabis
Cannabis is wijd verspreid beschikbaar in West- en Centraal-Europa. Van de illegale genotmiddelen is cannabis de meest gebruikte illegale drug. Het cannabisgebruik is hoger in West-Europa (met uitzondering van Scandinavië) dan in de Oost-Europese landen (uitgezonderd Tsjechië met de hoogste prevalentie met 46% en Slowakije). Vlaanderen (24%) scoort boven het Europese gemiddelde (19%), maar situeert zich in de middengroep als het gaat over jongeren die ooit eens cannabis gebruikt hebben. Wanneer men kijkt naar wie de voorbije maand cannabis had gebruikt, zit Vlaanderen met 12% echter in de subtop van Europa, duidelijk boven het Europese gemiddelde (7%). Van alle Vlaamse leerlingen (secundair onderwijs) gebruikte 1 op 5 ooit cannabis en iets meer dan 1 op 7 deed dit tijdens het laatste jaar. Ook 1 op 7 Vlaamse leerlingen van het secundair onderwijs heeft het voorbije jaar minstens één keer cannabis gebruikt. 1 op 5 jongens tegenover 1 op 9 meisjes. In de meeste landen zijn er meer jongens dan meisjes die in de laatste dertig dagen cannabis hebben gebruikt.
Het cannabisgebruik in Europa kent gemiddeld een dalende trend. Deze trend is het duidelijkst in West-Europa. In een beperkt aantal Oost-Europese landen is de trend stijgend. In Vlaanderen is de daling, net zoals in de meeste buurlanden, meer uitgesproken, namelijk van 31% in 2003 naar 24% in 2007. Het gebruik in de voorbije maand is in Europa over het algemeen dalend, maar in Nederland en Vlaanderen is er eerder sprake van een status quo.
De startleeftijd vertoont in de periode 2003-2007 nauwelijks enige verandering (uitgezonderd het Verenigd Koninkrijk, dat een positieve stijging vertoont, en een lichte stijging in West-Europa).
Voor beschikbaarheid en prevalentie is er een stijgende lijn tijdens de adolescentie (in casu het secundair onderwijs). Deze cijfers liggen hoger bij jongens dan bij meisjes. Naar het einde van de middenadolescentie wordt het genderverschil duidelijker. Niet alle jongeren die cannabis aangeboden krijgen, gebruiken dit ook. Om het beoogde prevalentiecijfer van de gezondheidsdoelstelling van de Vlaamse Gemeenschap over illegale drugs te halen, moet het levensprevalentiecijfer met 5 tot 6% dalen en het jaarprevalentiecijfer met 3 tot 4 % tegen 2015.

Gezien de betrekkelijk hoge prevalentiepercentages van cannabisgebruik onder jongeren in enkele Europese landen, kan men zich afvragen welke mogelijk negatieve gevolgen dit heeft voor het individu en de samenleving. Zeventien Europese landen hebben daarom de CAST (Cannabis Abuse Screening Test) opgenomen in de vragenlijst, waaronder ook Vlaanderen. De CAST is een instrument dat toelaat een idee te krijgen van het verhoogde risico op cannabisgerelateerde problemen. De CAST mag echter op geen enkel wijze als diagnostisch instrument voor afhankelijkheid of verslaving beschouwd worden.
Vlaanderen ligt met 1,6% van de 15- en 16-jarigen die risico lopen op cannabisgerelateerde problemen (net als Nederland) onder het Europese gemiddelde van 2%. Voor het gehele secundair onderwijs in Vlaanderen schat het Vlaamse luik van het onderzoek het aandeel jongeren met een verhoogd risico op cannabis gerelateerde problemen wel op 2%. Jongens hebben driemaal meer kans dan meisjes en het verhoogde risico manifesteert zich vooral bij middenadolescente jongens.

Andere illegale genotmiddelen
De groep 15- en 16-jarigen die andere illegale genotmiddelen dan cannabis gebruikt, is beperkter. Ecstasy, amfetamine en cocaïne zijn de belangrijkste groepen die 5% van de ondervraagden ooit gebruikt heeft, zowel in Vlaanderen als in Europa. Het ‘ooit’-gebruik van paddo’s werd zowel in Europa als in België (Vlaanderen) door 3% van de leerlingen vermeld. GHB en steroïden worden door 1% genoemd, wat net zoveel is als de vermeldingen van ervaringen met intraveneuze drugs.
Vlaanderen blijft in de Europese subtop voor het ooit gebruiken van (niet voorgeschreven) kalmeer- of slaapmiddelen en andere illegale drugs (exclusief cannabis). De levensprevalentie van ander illegaal druggebruik (exclusief cannabis) is zowel in Europa als in Vlaanderen stabiel gebleven of in een beperkt aantal landen licht gestegen. Het gecombineerde gebruik van alcohol en pillen is duidelijk dalend in Vlaanderen en Duitsland en bijna onveranderd in nagenoeg alle andere Europese landen (uitgezonderd Tsjechië).

Het rapport telt 406 pagina’s en kost 50 euro in gedrukte versie. Je kan het bestellen bij Patrick Lambrecht, Vakgroep KLEP, Vrije Universiteit Brussel, Pleinlaan 2, 1050 Brussel. -
02- 629 25 33 of patrick.lambrecht@vub.ac.be
Je kan het ook gratis downloaden (in pdf-formaat) van www.espad.org

Hoe maak je jongeren weerbaar tegen tabak, alcohol en andere drugs? “Laat ze er vooral samen over praten”, zegt Johan Van de Walle, preventiemedewerker bij De Sleutel. In hun nieuwe project ‘Unplugged’ houden jongeren elkaar van de drugs af.

“Unplugged is het eerste drugspreventieprogramma in Europa waarvan het effect wetenschappelijk is bewezen bij meer dan 7 000 leerlingen uit heel Europa”, zegt Johan Van de Walle. “De resultaten zijn heel positief: leerlingen uit een Unplugged-klas van de eerste graad hebben 23% minder kans om cannabis te gebruiken, 28% minder kans om dagelijks te roken en 30% minder kans om dronken te worden. Een follow-up onderzoek laat zien dat dit effect voor alcohol en tabak er na een jaar nog steeds is/blijft.”

Acht tips voor een geslaagde drugspreventie op school.

1. Gebruik de sociale invloed van jongeren
Johan Van de Walle: “In tegenstelling tot wat veel ouders denken, zijn het niet de ‘slechte vrienden’ die jongeren naar de fles of de joint lokken. Jongeren roken niet omdat hun vrienden roken. Wél omdat ze veronderstellen dat de meeste van hun vrienden drugs gebruiken. Omdat ze bij de groep willen horen, denken ze dat die van hen verwacht dat ze ook drugs gebruiken. Zo leiden twee foute veronderstellingen tot een gedragsnorm. Unplugged speelt daar handig op in: we laten leerlingen met elkaar werken, en zo elkaar corrigeren.”

2. Leer jongeren kritisch nadenken
Johan Van de Walle: “De eerste preventieprogramma’s vertrokken van het idee dat je jongeren van drugs kunt afhouden als je ze correct informeert over de schadelijke effecten ervan. Daardoor weten ze wel meer over drugs, maar wijzigen ze hun gedrag niet of nauwelijks. Andere programma’s gebruiken rollenspelen die jongeren leren nee te zeggen tegen drugs. Maar als je wilt dat minder jongeren met drugs beginnen of dat ze experimenteergedrag uitstellen, moet je ze vooral kritisch leren nadenken over hun eigen houding: naar wie kijk ik op? Welk gedrag wil ik kopiëren? Ze gewoon nee leren zeggen is niet genoeg.”

3. Houd je lessen interactief
Johan Van de Walle: “Om te bereiken dat jongeren mekaars gedrag beïnvloeden, moet je ze eerst samen leren praten over drugs. Bied zoveel mogelijk interactieve werkvormen aan waarmee je leerlingen sociaal vaardiger worden. Daag jongeren uit om voor hun mening uit te komen, hun gevoelens met elkaar uit te wisselen, naar elkaar te luisteren in een grote groep. Dat maakt de preventie een pak effectiever.”

4. Werk aan een veilig schoolklimaat
Johan Van de Walle: “In een warm en veilig schoolklimaat waarin leerlingen graag naar school gaan, voor hun mening uitkomen en voldoende uitgedaagd worden om ook naast de lessen hun talenten te ontdekken, werkt preventie het beste. Dit warme schoolklimaat beïnvloedt ook hun schoolresultaten positief. Zo blijkt uit onderzoek dat minder rokers meedoen met buitenschoolse activiteiten dan niet-rokers, en dat rokers gemiddeld minder goede schoolresultaten halen dan niet-rokers.”

5. Schakel waar mogelijk voorbeeldjongeren in
Johan Van de Walle: “Jongeren spreken zich gemakkelijker tegen druggebruik uit dan we denken. Veel jongeren in de derde graad gebruiken bewust géén drugs. Betrek die jongeren in je les. Pas er wel voor op dat het probleem niet te dicht op hun huid zit. Jongeren die uit kwetsbare milieus komen waar drugs voor veel ellende zorgen, blijven vaak gewoon thuis tijdens een preventieweek. Push ze niet om hun verhaal te vertellen voor de hele klas. Geef ze de ruimte om te passen.”

6. Voorlichting gaat ook over cannabismarketing
Johan Van de Walle: “In Unplugged praten we met jongeren niet enkel over de gevolgen van druggebruik voor hun gezondheid, gedrag en uiterlijk. Daarnaast leggen we de economische mechanismen bloot achter de cannabisindustrie, een uiterst commerciële zadenhandel waar veel geld mee gemoeid is. Dit argument slaat niet alleen beter aan bij jongeren, het maakt nadien ook deel uit van een gesprek tussen leraar en leerling, ouder en kind, onder vrienden, en houdt zo de voorlichting levend.”

7. Pas je boodschap aan de leeftijd aan
Johan Van de Walle: “Hoe vroeger je met drugspreventie begint, hoe beter. Unplugged is vooral geschikt voor leerlingen tussen 12 en 14 jaar, omdat op die leeftijd jongeren vaak voor het eerst experimenteren met sigaretten, alcohol en cannabis. In de tweede of derde graad hebben leerlingen meestal hun mening over drugs al. Daar integreren we de preventie in de gewone lessen: de invloed van drugs op de hersenen in de biologieles, de historiek van ecstasy bij geschiedenis, de mechanismen van de drugsmarkt bij economie.”

8. Maak duidelijke afspraken rond druggebruik op school
Johan Van de Walle: “Drugspreventie faalt waar directie of leraren er niet in slagen een coherent gezondheidsbeleid uit te werken. De preventiemedewerker voor één of twee uurtjes naar de school halen volstaat niet. Een goed gezondheidsbeleid legt de visie en filosofie achter drugspreventie uit, maar heeft ook duidelijke afspraken voor leerlingen én schoolpersoneel. Dat betekent onder meer dat je leerlingen met een probleem niet meteen buiten gooit, maar goed begeleidt.”

Hoe voorkom je dat leerlingen probleemgedrag gaan stellen? En als het zover is, wat doe je er dan aan? Lees De eerste lijn over drugs, een bundel met inzichten, tips en adressen voor een goed drugsbeleid op school: www.klasse.be/eerstelijn

Meer jongeren experimenteren met cannabis. Eerste contact met drugs aan 13 jaar. Dit zijn twee ‘hoogtepunten’ uit een studie die de consumptie van cannabis en van andere drugs evalueert bij meer dan 1 000 jongeren van 12 tot 17. Wat vertelt deze studie van het OIVO nog meer?

• De meeste jongeren beseffen wel dat cannabis verslavend en gevaarlijk kan zijn. Toch denkt 1 op 2 het gevaar te kunnen beperken door voorzichtig te zijn met de hoeveelheid.
• Van de huidige cannabisgebruikers probeert slechts 1 op de 5 daarmee te stoppen. De meerderheid van de jongeren is wel van plan er in de toekomst mee te stoppen, maar dan niet op korte termijn. De meerderheid voelt zich ook niet afhankelijk van cannabis. Deze conclusie is zorgwekkend, want dit wil zeggen dat de meeste gebruikers zich geen zorgen maken over hun eigen cannabisgebruik.
• De meerderheid van de ouders weet niet dat hun kind cannabis gebruikt. De jongere zegt het ook niet gauw aan zijn ouders, want hij denkt over het algemeen dat zij het er niet mee eens zullen zijn.
• Weinig jongeren gebruiken producten waarmee ze fysiek of intellectueel beter zouden presteren.
• Maar een beperkt aantal jongeren gebruikt een andere drug zoals heroïne.
• 1 op de 4 gebruikte al medicijnen, zoals kalmeermiddelen, amfetamines …

Download de volledige studie ‘Jongeren en drugs’

Jongeren die in de klas het drugspreventieprogramma Unplugged krijgen, roken minder, drinken minder en gebruiken minder drugs. Dat blijkt uit een onderzoek bij 7.079 leerlingen in zeven verschillende landen.

Het Unplugged programma wil jongeren weerbaar maken tegen tabak, alcohol en drugs. De resultaten zijn positief. In vergelijking met leerlingen die het programma niet kregen, hebben leerlingen uit een “Unplugged” klas 23% minder kans om cannabis te gebruiken, 28% minder kans om dagelijks te roken en 30% minder kans om dronken te worden. Voor alcohol en illegale drugs bleek het afradende effect na verloop van tijd sterker te zijn geworden. Zelfs al zouden de effecten op lange termijn verdwijnen, het programma stelt het experimenteergedrag uit. En hoe later jongeren met drugs beginnen, hoe kleiner de kans dat ze later probleemgebruikers worden.

Volgens het drugpreventiecentrum De Sleutel is de nieuwe aanpak van het project de reden van het succes. Het maakt leerlingen van 12 en 13 wegwijs in statistieken over druggebruik. Zo leren ze de juiste cijfers vinden in plaats van indrukken die op lucht zijn gebaseerd. Veel mensen denken bijvoorbeeld dat ‘slechte vrienden’ een willoze puber naar de fles of de joint doen grijpen. De realiteit is ingewikkelder: tieners gaan vooral roken en drugs gebruiken omdat ze denken dat oudere tieners dat doen. Ze willen bij die groep horen en veronderstellen dat ze daarvoor moeten roken of drugs gebruiken. Zo leiden twee foute veronderstellingen tot een gedragsnorm. Die groepsdruk en sociale invloed gebruikt Unplugged nu om kinderen en jongeren van de drugs af te houden.

 Lees meer informatie over het Unplugged project op de website van De Sleutel

Geen school zonder drugs

Bijna de helft van de jongeren in de puberteit experimenteert met illegale drugs. Meer jongens dan meisjes. Uit onderzoek blijkt dat 5 à 10 procent daarvan een regelmatig gebruiker of verslaafde wordt. Het gebruik van andere cultureel aanvaarde drugs zoals alcohol, pijnstillers, vermagerings-, slaap- en kalmeringspillen neemt toe. Druggebruik en drugproblemen zijn geen schoolproblemen, maar wel maatschappelijke problemen die niet ophouden aan de schoolpoort. De school is niet verantwoordelijk voor de drugproblemen op school, maar moet er wel mee leren omgaan. Onderzoek toont aan dat jongeren zelf vragende partij zijn om drugs op school meer bespreekbaar te maken.

Annie, directeur:

«Even paniek»

«We hebben alleen weiden en koeien in de omgeving van de school. Je zou denken dat het fenomeen drugs hier niet zijn kop zou opsteken. Er zijn geen drugvrije scholen meer. Net zoals een aantal leerlingen al eens graag een pint pakt, gebruiken anderen een joint. Dat blijkt uit een anonieme enquête op onze school. Toen vier jaar geleden voor het eerst enkele gealarmeerde ouders meldden dat er joints werden gerookt op school en drugs verhandeld, was er even paniek. Boekentassen werden gekeerd, leerlingen ondervraagd en de leverancier van het spul van de school verwijderd. We hebben dan een pedagogische studiedag aan drugs gewijd. Als gevolg daarvan werden in de verschillende geledingen van de school werkgroepen verslavingspreventie opgericht. Het beleid dat werd uitgedokterd vond zijn neerslag in het schoolreglement. Rode draad: aan gebruikers wordt een hulpverleningsaanbod gedaan, dealers worden van de school gestuurd. En er wordt preventie ingebouwd in het leeraanbod. We willen de weerbaarheid en de relatievaardigheid van onze jongeren stimuleren op een breed terrein. Dat heeft immers een positief effect op de klassfeer en brengt ook andere problemen als pesten of seksueel misbruik aan de oppervlakte.»

het probleem

wat?

Verdoven en stimuleren

Drugs zijn alle middelen die invloed hebben op ons bewustzijn en worden gebruikt als genotsmiddel.

verdovende middelen: alcohol, slaap- en kalmeringsmiddelen, pijnstillers

stimulerende middelen: cafeïne, nicotine, amfetaminen, cocaïne
<P>bewustzijnsveranderende middelen: marihuana, LSD, XTC, lijmen, benzine, ether

hoe?

5 fasen van verslaving:

1. Kennismaking
• door imitatie: voorbeelden uit de omgeving van leerlingen (medeleerlingen, leerkrachten, ouders) legitimeren het gebruik van drugs;
• door experiment: de experimentele fase is op zichzelf niet gevaarlijk. Niemand raakt van de ene op de andere dag verslaafd. In de puberteit is experimenteren normaal.
2. Leren gebruiken en prettig vinden
   De meeste drugs zijn bij het eerste gebruik niet lekker. Stoppen is dan meestal nog geen probleem. Vele jongeren haken af omdat ze het niet leuk vinden.
3. Geregeld gebruiken: het wordt een slechte gewoonte.
4. Overmatig gebruiken: alle gelegenheden zijn goed.
5. Verslaving: zonder het genotsmiddel is functioneren onmogelijk.

waarom?

Proberen, vrienden, ontsnappen

• Jongeren grijpen naar drugs uit nieuwsgierigheid, voor het plezier, om in groep aanvaard te worden, om hun zelfstandigheid te bewijzen, om de stress aan te kunnen, om te ontsnappen aan verveling en eenzaamheid, uit protest tegen ouders en autoriteiten, omwille van de uitdaging, om risico’s te nemen, om het gedrag van ouders en volwassenen (vooral alcohol en tabak) te imiteren.
• Leerlingen in de puberteit hebben de behoefte om grenzen te verleggen, te experimenteren met nieuwe vormen van gedrag, nieuwe waarden en normen te ontwikkelen.

probleem?

«No problem»

De risico’s van het druggebruik worden bepaald door:

• de drug zelf
• de gebruiker: zijn zelfvertrouwen, draagkracht, vermogen om met pijnlijke ervaringen en conflicten om te gaan
• het milieu: vriendengroep, reclame, voorbeeld van volwassenen, gewoonten in het gezin

gevolgen?

Meer dan lichaam

• verslaving
• lichamelijke problemen
• relatieproblemen, conflicten, sociaal isolement
• financiële problemen en criminaliteit
• juridische problemen

wie?

Mogelijke signalen van een druggebruiker

Je kan geen robotfoto maken van een druggebruiker. Druggebruik is niet altijd zichtbaar. Als het om laag gedoseerd of occasioneel gebruik gaat tijdens de weekends, zijn er op school niet steeds signalen merkbaar. Probeer geen detective te spelen op zoek naar specifieke signalen van druggebruik. Dat resulteert in wederzijds wantrouwen en een welles-nietes-discussie: waar zijn de bewijzen. Er zijn trouwens geen specifieke signalen die uitsluitsel geven over druggebruik. Het is veel belangrijker om oog te hebben voor veranderend gedrag bij jongeren:

• laten vallen van vrienden
• loslaten van interesses, engagement of hobby’s
• verminderde prestaties op school
• plots veranderen van uiterlijk
• zich afsluiten
• liegen en bedriegen

Deze veranderingen hoeven niet noodzakelijk te wijzen op druggebruik. Het kunnen evengoed uitingen zijn van normaal tienergedrag of van andere problemen: liefdesverdriet, zich niet goed in zijn vel voelen, zijn draai niet vinden op school. Het is belangrijk de veranderingen te zien, er vragen bij te stellen en in te gaan op (allerlei) problemen waar leerlingen mee zitten (adolescentieproblemen, relatieproblemen, schoolproblemen).

Uit groepsgedrag kunnen leerkrachten vaak meer afleiden dan uit individuele signalen:

• plots worden andere kliekjes gevormd in de klas
• de groep houdt afstand van andere leerlingen
• het groepje is onderwerp van geruchten.

Belangrijk is dat deze signalen worden opgemerkt. Iedereen op school (leerkrachten, studiemeesters/opvoeders, onderhoudspersoneel, medeleerlingen) kunnen hier hun taak opnemen. Signalen moeten worden samengelegd. Communicatie is dus belangrijk. Bovendien is discretie nodig. Tenslotte gaat het meestal om vermoedens.

aanpak en preventie

op schoolniveau

Onderzoek maakt duidelijk dat de meeste preventieprogramma’s druggebruik niet kunnen voorkomen, maar wel een escalatie van het gebruik. Brandjes blussen helpt niet, een globaal drugbeleid op school wel. Om dat uit te werken moeten leerkrachten, ouders, leerlingen en specialisten worden betrokken.

DE VOORDELEN:

1. Geen paniekreacties bij een crisissituatie. Er zijn duidelijke afspraken en regels voor iedereen. Iedereen weet wat hem te wachten staat en wie ze op welk moment kunnen aanspreken.
2. Drugbeleid zorgt voor leerlingbegeleiding. In een crisissituatie zijn de betrokkenen vaak te paniekerig om aan begeleiding te denken. Vaak wordt er enkel sanctionerend opgetreden.
3. Integrale aanpak: verschillende lespakketten rond drugpreventie kunnen in het curriculum worden geïntegreerd.

DRIE COMPONENTEN:

1. Een plan

In een plan maakt de school haar houding duidelijk tegenover druggebruik. Voldoende kennis over genotsmiddelen is een eerste vereiste om met de hele school tot een consensus te komen.

• Ze bakent een werkterrein af waarbinnen ze regels wil vastleggen. Betrekken we in ons beleid enkel druggebruik binnen de school of gaat het ook over gebruik aan de schoolpoort? Reageert de school ook op gebruik in de vrije tijd? Wat betekent een drugvrije school voor ons?
• Ze werkt een taakomschrijving uit voor de verschillende partners die het druggebruik op school opvolgen.
• Er worden regels opgesteld die voor de school gelden.

Vanuit de regels die gelden voor bijvoorbeeld roken en alcohol kunnen nieuwe gedragsregels worden opgesteld. De regels gelden ook voor de leerkrachten en zijn opgesplitst voor de verschillende leeftijdsgroepen. Bovendien moet men rekening houden met verschillende regels voor verschillende genotsmiddelen (tabak, medicatie, illegale drugs) en verschillende gelegenheden (lesuren, schoolfeest, schoolreis, ‘s middags).

• De school maakt afspraken i.v.m. rapporteren van drugmisbruik en drugdealen en over de begeleiding van leerlingen. Wat verwacht de school van de leerkrachten i.v.m. het doorgeven van drugsignalen en gedragssignalen? Hoe wordt de discretie bewaard? Wat spreken we af met hulpverleningsinstanties, de politie, de plaatselijke horeca?
• Vanuit de opgestelde regels denkt men na over de sancties (eenmalige of herhaaldelijke vaststelling, gebruik, doorgeven en dealen, gebruik door één leerling of door een groep, zelfmelding of vaststelling)

Duidelijke afspraken en regels geven zowel aan leerlingen als aan leerkrachten meer zekerheid over wat kan en niet kan. Het is belangrijk dat de school deze regels in een aangepaste vorm giet en bekend maakt, onder andere via het schoolreglement, klasbespreking, ouderavond.

Dit drugplan biedt een basis om verder stil te staan bij opvoeding en interventie.

2. Opvoeding

• Opvoeden om drugmisbruik bij leerlingen te voorkomen is meer dan lessen geven over alcohol en andere drugs.
  In de basisschool: drugpreventie is er ingeschakeld in een ruimer kader van gezondheidsvoorlichting, persoonlijkheidsontwikkeling en sociale vaardigheden.
  In de secundaire school geldt hetzelfde, maar gerichte activiteiten en lessen worden uitgewerkt die aansluiten bij de kennis en ervaringen en de leefwereld van leerlingen.
• Het school- en klasklimaat vormen een basis voor het al dan niet slagen van een drugbeleid op school.

3. Interventie

• De school en buitenschoolse instanties definiëren duidelijk hun rol.
• Er wordt een kaart opgesteld met de verschillende regionale hulpverleningsinstanties.
• Met het CLB kan worden afgesproken wie vorming krijgt op school om zelf tijdelijk de begeleiding van de leerlingen te doen.
• Bij externe hulpverlening wordt er gezorgd voor coördinatie zodat de leerlingen goede follow-up krijgen.
• Bij een probleemsituatie kan zich een speciaal interventieteam vormen.
• Waar houdt men rekening mee om al dan niet onmiddellijk met de ouders contact op te nemen (rijpheid van de jongere, zijn relatie met zijn ouders)? Hoe licht men de ouders in (brief, telefoon, huisbezoek)?

op individueel niveau

DE LEERLING

Het drugbeleid op school moet worden vertaald in een concrete aanpak. Leerkrachten moeten zowel reageren op drugsignalen als op gedragsignalen. Aan de ene kant stellen ze grenzen, aan de andere kant verlenen ze hulp.

1. Grenzen stellen

Een leerling zit onder invloed in de les, geeft een verdacht pakje door, spijbelt regelmatig of zet zich niet meer in. Als hij met dit gedrag de grens van de school overschrijdt, is het belangrijk om STEEDS te reageren, ook al is dit GEEN bewijs van druggebruik. Hoe reageer je?

stap 1: Tracht de situatie juist in te schatten. Verzamel observatiegegevens. Bij vermoedens van drugfeiten is dat niet gemakkelijk. Doe een beroep op collega’s.

stap 2: Praat met de leerling. Beschrijf zijn gedrag neutraal (voeg niets persoonlijks of afkeurends toe, ga niet beschuldigen), toon begrip, respecteer de andere als persoon. Geef duidelijk aan welke regel hij overschrijdt of aan welke verwachtingen hij niet voldoet. Geef je eigen positie, taak en verantwoordelijkheid aan. Stel duidelijk welk gedrag je eist of verwacht.

stap 3: Geef de leerling ruimte om te reageren. Wat is zijn verhaal?

A: De leerling heeft een excuus voor zijn gedrag > Toon begrip en herhaal de regels.

B: De leerling heeft kritiek op de regels of het beleid > Geef argumenten waarom de regels er zijn. De regels staan niet ter discussie.

C: De leerling geeft kritiek op jouw persoon > Negeer de scheldpartij en roep de leerling tot orde. Breng zijn aandacht weer naar zijn gedrag en de eisen.

Na dit incident moeten leerkrachten het gedrag verder opvolgen en evalueren.

2. Begeleiden

Leerkrachten in de school of de CLB-werker kunnen getraind worden in motiverende gespreksvoering. Zo’n gesprek:

• wil niet een bekentenis van druggebruik lospeuteren of overtuigen om het gebruik te stoppen;
• vertrekt vanuit de jongere en zijn vragen, problemen. De leerling wordt zich bewust van zijn problemen en beslist zelf over zijn gedrag;
• brengt een vertrouwensrelatie tot stand. Daarom moet de leerling de positie van de begeleider kennen. Hij moet weten wat de begeleider doet met wat de leerling over zichzelf vertelt. Binnen het drugbeleid moeten deze procedures uitgeklaard zijn.

3. Doorverwijzen

• Schakel vroeg het CLB in, later eventueel gespecialiseerde diensten.
• Doorverwijzen heeft meer kans als de leerling het zelf belangrijk vindt en als de leerling (en zijn ouders) zelf de hulpverlening kan kiezen.
• Na de doorverwijzing heeft de leerkracht de taak om de leerling verder op te volgen. De leerkracht kan eventueel zelf contact nemen met de externe hulpverlener om de verdere aanpak te bespreken.

DE OUDERS

Wat doe je als ouders in paniek melden dat hun kind drugs gebruikt?

• Vertel ze niet te panikeren. Het is niet omdat hun kind met drugs experimenteert dat het verslaafd is.
• Stimuleer ze om de communicatie met hun kind open te houden. Vertel ze begrip te tonen en te laten voelen dat ze willen helpen. Het is belangrijk om te weten waarom het kind drugs gebruikt. Onder invloed van anderen of om persoonlijke redenen? In een gesprek kunnen ze te weten komen of hun kind alleen maar experimenteert of het een regelmatig gebruiker is of verslaafd.
• Bied hulp aan via de school en haar preventieplan. Experimenteert het kind, dan kan een gesprek al veel verhelpen. Gebruikt het regelmatig drugs, dan is doorverwijzing nodig naar het CLB of een Centrum voor Geestelijke Gezondheidszorg. Zij schatten de ernst van het probleem in en verwijzen eventueel door naar een ontwenningscentrum.

SCHOOLKLIMAAT TEGEN DRUGS

Naast expliciete preventie in het schoolwerkplan is vooral het schoolklimaat van groot belang in de preventie van misbruik van genotmiddelen:

1. Contact tussen leerlingen en leerkrachten: stellen we positieve (en realistische) verwachtingen aan de leerling? Hoe gaan we om met ruzies op de speelplaats? Hoe gaan we om met storend gedrag?
2. Contact tussen leerkrachten onderling: hoe ondersteunen leerkrachten elkaar? Kunnen ze bij elkaar terecht met problemen? Kennen de leerkrachten elkaars initiatieven?
3. Contact tussen directie en leerkrachten: is er ondersteuning? Krijgen leerkrachten de kans om zich bij te scholen? Wat verwacht de directie van de leerkrachten en omgekeerd?
4. Infrastructuur: hoe is de inrichting van de speelplaats, de klassen, de eetzaal? Zijn er mogelijkheden om gebruik te maken van tv, video, sportzaal
5. Participatie: op welke manier worden leerkrachten, ouders en leerlingen betrokken in het plannen en beslissingen nemen?
6. Contact met de ouders: hoe blijven de ouders op de hoogte van wat gebeurt op school?

Je kan meer over drugs lezen in:

Het Klassedossier op www.klasse.be/dossier/drugs

Drug-skenner. Wat iedereen moet weten over drugs, alcohol en medicatie – Geert Dom – Epo – www.epo.be

De bibliotheek bij het SISO-nummer 614.7 (trefwoord: drugs)

Voor meer ondersteuning neem je contact op met de schoolbegeleiding of het CLB dat aan de school verbonden is.

Voor allerlei brochures en een draaiboek voor drugbeleid op school kan je terecht bij de koepelorganisatie VAD, de Vereniging voor Alcohol- en andere Drugproblemen – E. Tollenaerestraat 15 – 1020 Brussel – tel 02-423 03 33 – vad@vad.be.

Met vragen over drugs, drank en pillen, kan je terecht bij de DRUGLIJN: 078-15 10 20 (elke werkdag van 12 tot 21 u. en op zaterdag van 15 tot 21 u.)