De puberteit duurt vandaag langer dan enkele tientallen jaren terug. Dat zegt dr. Anne-Simonne Parent van de universiteit van Luik: “Vooral bij meisjes duiken de eerste lichamelijke kenmerken tot één jaar vroeger op.” Ouders moeten dus rekening houden met vier à vijf ‘apenjaren’. En het bijbehorende pubergedrag, dat is perfect normaal. De hersenen van pubers zijn immers nog volop in ontwikkeling. Dat extra jaar om te wennen aan alle fysieke en psychische veranderingen is voor ouders en pubers vooral een voordeel, vindt Parent.

De eerste aanzet voor puberteit bij meisjes, de borstvorming, gebeurt tot één jaar vroeger. Drie procent van de Vlaamse meisjes krijgt al borstjes op 7,7 jaar; 10 procent vóór haar negende. Het gemiddelde ligt rond 10,6 jaar. Bij 3 procent van de jongens treden de eerste tekenen van puberteit, sneller groeiende teelballen, al op 7,6 jaar op; 10 procent krijgt al schaamhaar voor zijn tiende verjaardag.

Of jongens ook een jaar vroeger aan hun puberteit beginnen, durft Parent niet te stellen. “Ook bij meisjes tasten we nog in het duister naar het waarom en hoe van die vroegere borstvorming”, zegt Parent. “Maar daar kunnen we niet om de informatie heen. De leeftijd bij de eerste menstruatie, dertien jaar, is zo goed als stabiel sinds 1960”, zegt Parent. “Maar de leeftijd van de borstvorming schuift op. Je moet nu tweeënhalf jaar tellen tussen eerste borstvorming en eerste maandstonden.”

Hoe het komt dat de leeftijd voor borstvorming opschuift? “De betere voeding kan een rol spelen”, meent dr. Parent. Een andere factor is obesitas. “Zestien procent van de meisjes tussen zes en twaalf jaar kampt met overgewicht, en dikke meisjes raken nu eenmaal vlugger in hun puberteit. De hormonen die worden aangemaakt bij gewichtstoename, spelen namelijk ook een rol in de puberale ontwikkeling. Ook niet te onderschatten is de rol die chemische stoffen kunnen spelen. DDT, soja en bisfenol A, dat gebruikt wordt in fopspenen voor baby’s, zouden een vergelijkbaar effect hebben als het vrouwenhormoon oestrogeen. Tot slot is er ook de invloed van langere blootstelling aan licht, meer bepaald kunstlicht van computer- en tv-schermen, op het brein.

De vroegere aanzet van de puberteit heeft ook gevolgen op psychologisch en sociologisch vlak. “Jongeren beginnen zich niet alleen vlugger als volwassenen te kleden, ze vertonen ook vlugger pubergedrag”, zegt Parent. “Puberteit betekent niet alleen dat je lichaam verandert, maar ook dat je hersenen veranderen. Die veranderingen in de hersenen hebben ook veranderingen in het gedrag tot gevolg.” Sommige ouders hebben de indruk dat ze hun kind niet meer herkennen als het plotseling begint te puberen. Het reageert agressiever, vergeet van alles, heeft plotse stemmingswisselingen.

“De persoonlijkheid en omgeving spelen ook een rol in hoe vlug jongeren het pubergedrag achter zich laten en hun verantwoordelijkheid opnemen als volwassene. Sociologische evoluties, zoals langer studeren en het uitstel van het huwelijk, zorgen ervoor dat je de indruk krijgt dat jongeren langer puberachtig of onvolwassen gedrag vertonen”, meent Parent. “Dat de puberteit een jaar langer duurt, betekent niet dat ze medisch gezien later eindigt. Tegen hun zestiende hebben alle meisjes, en tegen hun achttiende hebben de laatste jongens hun puberteit doorlopen.”

De duur van de puberteit ligt medisch gezien tussen vier en vijf jaar. Genetische factoren bepalen op individueel vlak hoe vroeg iemand begint te puberen en hoe lang de puberteit duurt. “Vroeger kreeg ik meer moeders over de vloer die dachten dat hun dochter abnormaal vroeg puberde”, zegt professor Jean De Schepper, pediater aan het UZ Brussel. “Nu is de idee dat meisjes vroeger rijp zijn algemeen verspreid. Er zijn nog steeds gevallen van medisch te behandelen vervroegde puberteit in mijn praktijk, maar hun aantal stijgt niet.”

Ter geruststelling: van vervroegde puberteit is pas sprake als meisjes vóór hun achtste borstjes krijgen of beginnen te menstrueren vóór hun tiende verjaardag. Bij jongens is negen jaar de grens. Met jongens die vóór hun negende een groeispurt van de teelballen vertonen, ga je beter even naar de dokter. Abnormaal vroege of late puberteit kan niet altijd verklaard worden. Toch is een doktersbezoek aangeraden, omdat ook ernstige medische problemen als een verstoorde hormonenwerking of zelfs een hersentumor de oorzaak kunnen zijn. Van verlate puberteit is sprake als een meisje op haar dertiende nog geen borsten heeft gekregen of als er meer dan vijf jaar zit tussen de eerste borstvorming en de eerste menstruatie. Een meisje dat op haar twaalfde pas haar regels krijgt, is dus perfect normaal. Bij jongens ligt de grens voor verlate puberteit op veertien jaar. Als de testikels dan niet meer dan vier milliliter in volume zijn toegenomen, ga je beter naar de dokter. Voortijdige puberteit komt vooral voor bij meisjes, verlate puberteit zie je vaker bij jongens.

Of ze nu vroeg of laat komt, niet veel ouders zijn blij met een extra jaar puberteit. “Maar de puberteit te snel doorlopen, in twee of drie jaar, is nadelig”, waarschuwt Parent. “Dat de jonge puber en zijn ouders nu meer tijd hebben om te wennen aan al die fysieke en psychische veranderingen, kan geen enkel kwaad. Integendeel, het lijkt me meer een voordeel.”