Gepubliceerd op
Specialist

Maken zorgen leerlingen dommer?

De bandbreedte van je brein: hoe minder die bezet wordt, hoe hoger je IQ en je zelfbeheersing. Maar als je kampt met te weinig geld, tijd of rust, verkleint die ‘schaarste’ je mentale ruimte en maak je verkeerde keuzes. Wat betekent dat voor leerlingen en leraren?

Gytha Burman - Zorgen maken leerlingen dommer

Gytha Burman – Lerarenopleider UAntwerpen: “Een foute beslissing leidt tot nieuwe kwalijke keuzes: ik heb toch al een tekort, dus waarom nog moeite doen voor dat vak of voor school?”

Wat is bandbreedte?

Gytha Burman (lerarenopleider Educatieve Master UAntwerpen): “De hoeveelheid mentale ruimte die je hebt om je te concentreren, beslissingen te nemen, te leren en jezelf te beheersen. Vergelijk het met een computer. Hoe meer bandbreedte, hoe beter hij werkt. Maar als er te veel programma’s lopen, neemt zijn bandbreedte af. Gevolg: de pc presteert trager en zwakker dan hij zou kunnen.”

Wat gebeurt er als je niet over al je mentale bandbreedte beschikt?

Gytha Burman: “Dan beland je in tunnelvisie, je ziet slechts een deel van de werkelijkheid, gaat voor kortetermijnwinsten. Soms helpt tunnelvisie. Denk aan de dwingende kracht van een deadline bij een taak of examen. Doordat leerlingen weinig tijd hebben, zakken ze op een zonnige woensdagmiddag niet af naar het park maar kruipen ze geconcentreerd achter hun bureau.”

 

Zo zet je deadlines efficiënter in

Tussentijdse deadlines verhogen de effectiviteit. In een onderzoek kregen studenten 3 weken de tijd om 3 essays te corrigeren. Een andere groep kreeg dezelfde opdracht maar met krappere deadlines: elke week moesten ze een essay inleveren. Het resultaat: groep 2 overschreed minder deadlines en haalde meer fouten uit de teksten.

 

“Maar een té smalle bandbreedte, veroorzaakt door schaarste aan geld of andere behoeften, is schadelijk. Dan vernauwt je focus en neem je verkeerde beslissingen. Leerlingen laten hun huiswerk links liggen omdat hun familiale of geldproblemen veel belangrijker aanvoelen. Ze draaien liever een avondshift om wat geld te cashen. Maar die 0 op 10 brengt ze nog dieper in de miserie. Want een foute beslissing leidt vaak tot nieuwe kwalijke keuzes. ‘Ik zit nu toch met een tekort, waarom nog moeite doen voor dat vak, voor school?’ Hun ouders verschijnen vaak niet op het oudercontact. Niet uit desinteresse, maar omdat een gesprek over slechte punten of gedrag een extra kopzorg is bovenop hun financiële en/of werkonzekerheid.”

“Die onverstandige beslissingen betekenen niet dat leerlingen of hun ouders dom zijn. Onderzoek van psycholoog Eldar Shafir en econoom Sendhil Mullainathan toont dat mensen die gebukt gaan onder een vorm van schaarste, niet over hun volledige intellectuele capaciteiten beschikken. Hun IQ daalt zolang ze gebrek ervaren aan mentale ruimte.”

 

Hoe groot is de IQ-daling?

Onderzoekers Shafir en Mullainathan stellen dat mensen tijdens grote geldzorgen een IQ-daling noteren van 13 à 14 punten. Iemand die gemiddeld intelligent is (90-110), kan daardoor verhuizen naar minder begaafd (70-79). En dat hun kinderen vaker negatief gedrag stellen aan het einde van de maand, als de geldzorgen het grootst zijn en hun ouders minder mentale bandbreedte hebben.

 

Armoede zorgt voor schadelijke tunnelvisie. Wat nog meer?

Gytha Burman: “Tijdgebrek helpt soms om te focussen. Maar wie een overvolle agenda heeft door studentenjobs, een reeks hobby’s of omdat hij meedraait thuis, reageert vaak te geprikkeld of is er met z’n gedachten niet bij. Kijk naar jezelf: de kans dat je een leerling buiten gooit – en daarvan achteraf spijt hebt – is groter als je onder tijdsdruk staat.”

“Mensen hebben niet alleen behoefte aan tijd en geld, ook aan erkenning, waardering voor wie ze zijn. Als die er niet is, focust het brein daarop en niet op de leerstof. Idem bij te weinig rust. Er bestaat een onderzoek over een Amerikaanse basisschool vlak bij een drukke treinverbinding. Zesdejaars die elk lesuur meermaals gestoord worden door passerende treinen, lopen een vol jaar achterstand op tegenover hun leeftijdsgenoten in klaslokalen die uitkijken op de speelplaats, aan de andere kant van de school.”

 

Met voorbeeldantwoorden duw je leerlingen in tunnelvisie

Als leraar kan je je leerlingen onbewust in een (kleine) tunnelvisie duwen door bij een toets of opdracht zelf één of meer antwoord(en) mee te geven. 10 witte voorwerpen opsommen gaat moeilijker als je bijvoorbeeld ‘melk’ als voorgift uitdeelt, en je leerlingen dus maar 9 antwoorden zelf moeten zoeken. De sterke linkt die ontstaat tussen wit en melk werkt verlammend, stelden onderzoekers vast.

 

Dus: sommige leerlingen onderpresteren omdat ze schaarste ervaren? Hun werkelijke IQ ligt hoger?

Gytha Burman: “Ja. Daarom moeten we op school goed beseffen wat we meten en niet te snel oordelen over de capaciteiten van een kind. Zegt een 5 op 10 altijd dat de leerling de stof niet beheerst? Misschien kon hij zich niet goed concentreren in een lawaaierig lokaal of bezetten geld- of emotionele zorgen zijn bandbreedte? En al willen leraren rekening houden met die moeilijke context, ze weten het niet altijd. Leerlingen en ouders lopen met hun problemen natuurlijk niet te koop.”
 

Praten met je leerlingen over hun zorgen, helpt dat? Of stuur je hun aandacht dan naar hun problemen, én weg van de leerstof?

Gytha Burman: “Vaak helpt het. Geef ze in alle veiligheid de kans om te vertellen wat ze bezig houdt. Toon begrip en misschien kan je wat schaarste wegnemen, mentale ruimte scheppen. Stel: een leerling worstelt met relationele issues. Dan kan een goed gesprek duidelijk maken dat hij geen buitenbeentje is en de hele/halve klas met gelijkaardige vragen en zorgen zit.”

“Of misschien kan een anderstalige leerling zich niet concentreren omdat zijn taalzwakke moeder naar het gemeentehuis moet en liever haar zoon mee had die veel beter Nederlands praat. Dan kan de wetenschap dat hij tijdens de speeltijd – ondanks het gsm-verbod op school – voor een keer toch mag bellen hem helpen om niet voortdurend af te dwalen. Kleine dingen, maar dankzij die ingrepen kan je wel pittiger lesgeven en krijgen de leerlingen de kans om optimaal te presteren in je klas.”
 

Wanneer lukt het niet?

Gytha Burman: In sommige klassen ontbreekt de psychologische veiligheid om een eerlijk en open verhaal te doen. Dan valt een individueel gesprek te verkiezen boven een klasgesprek. En als je een hele les focust op omgaan met geld en in je oefeningen met hippe jeans en dure sportschoenen probeert aan te sluiten op de leefwereld van je leerlingen, riskeer je dat de leerling die het thuis niet breed heeft, blijft piekeren over zijn geldproblemen. Ongewild zorg je ervoor dat hij zich de volgende lessen moeilijk kan concentreren en de leerstof niet opneemt. Op school even niet geconfronteerd worden met zorgen, kan voor leerlingen ook een verademing zijn en een leereffect genereren.”

“Schaarste wegnemen ligt lang niet altijd in je macht als leraar. Wanneer een hele klas met dezelfde schaarste kampt, kan je daarmee aan de slag. Denk aan een nieuwe schoolregel die leerlingen zo onrechtvaardig vinden dat het in hun hoofden blijft stormen. Of de druk die alle leerlingen ervaren omdat ze online het perfecte plaatje moeten zijn én voortdurend posts moeten liken om hun vrienden te houden.”

“Maar hoe pak je elke individuele zorg aan in een samenleving die steeds complexer en diverser wordt? Best moeilijk. Toch zijn er mooie voorbeelden van scholen die flexibel inspelen op wat hun leerlingen elk apart nodig hebben. Die een faalangstige jongen tijdelijk niet onder druk zetten met punten. Of zoals het Sint-Ritacollege in Kontich dat leerlingen die aanwezig waren in de luchthaven tijdens de bomaanslagen individueel de tijd gaf om voltijds de lessen te volgen. Iedereen op zijn eigen tempo.”
 

Riskeren leraren en directeurs ook schaarste? Door hun brede gamma aan taken?

Gytha Burman: “Zeker. Leraren willen hun leerlingen met goede lessen vooruithelpen. Maar ze verliezen tijd en focus aan administratie, aan zorg. Een gezond evenwicht vinden, is niet makkelijk. Bovendien wordt hun bandbreedte zelfs tijdens hun vakantie belast. Dan gaat het op Facebook of in de supermarkt alleen nog maar over hun vakantiedagen. Terwijl ze wel een heel schooljaar het beste onderwijs proberen te serveren aan alle kinderen uit de buurt.”

Als iedereen optimaal zijn bandbreedte kan aanspreken, geven leraren de beste lessen en nemen leerlingen meer kennis en vaardigheden op

Gytha Burman - Lerarenopleider UAntwerpen

“Idem voor directeurs trouwens. Ook hun takenpakket zit tjokvol. Administratie, vergaderingen en klusjes nemen zoveel aandacht weg dat er weinig bandbreedte en focus overblijft om met de school een duidelijke koers uit te stippelen.”
 

Hoe lossen we dat op?

Gytha Burman: “Voor leraren en directeurs moet er ruimte zijn om (samen) op hun beleid, lessen en leerlingen te focussen. Sterker nog: eigenlijk moeten ze speelruimte krijgen. Een soort ingebouwde tijdsbuffer die ze toelaat onverwachte problemen zonder stress op te vangen. Stop daarom springuren niet vol met toezichten. Geef leraren tijdens een vrij uur tijd om te praten met collega’s. Na 10 minuten draait zo’n gesprek gegarandeerd af richting werkvormen of lesmateriaal. En voelen ze de ruimte en energie om die in hun eigen klas te proberen.”

“Experimenteer ook met mindfulness op school. En toon veel vertrouwen in je leraren. Dan kan dat overslaan op ouders en leerlingen, die stellen vandaag leraren vaak genoeg in vraag.”

“Het einddoel? Scholen meer scholè maken, Oud-Grieks voor een plek waar je zorgenvrij kan zijn. Waarbij het startpunt voor iedereen is: goed dat je er bent, dat je graag komt. Waarbij leraren noch leerlingen zich moeten verdedigen voor wie ze zijn en tijd krijgen om nieuwe dingen te proberen. Zo geef je iedereen de kans om optimaal zijn bandbreedte aan te spreken. Pas dan geef je als leraar de beste lessen en neem je als leerling meer kennis en nieuwe vaardigheden mee.”
 

Het beste van Klasse in je mailbox?

  • Al 56.000 leraren zijn abonnee
  • 1 keer per week en helemaal gratis
  • Verhalen van collega’s, concrete praktijktips, exclusieve wedstrijden ...