Gepubliceerd op
Specialist

Daarom zijn overgangsrituelen belangrijk aan het eind van het schooljaar

Wil jij dit vreemde schooljaar samen afsluiten op school, op een veilige manier? Volgens specialist Gie Deboutte (UCLL) is een afrondend ritueel onmisbaar. Zeker voor laatstejaars, maar ook voor de andere leerjaren.
 

Waarom bestaan rituelen eigenlijk?

Gie Deboutte: “Rituelen zijn essentieel voor mensen. Overgangsrituelen bieden houvast op cruciale momenten in het leven. Ze hebben een krachtige symboliek en geven vorm aan de belangrijke rol van de gemeenschap. Corona legde dat bloot: we merkten dat het niet klopt als er maar 10 mensen naar een begrafenis mogen. Ook bij de proclamatie op school zal het vreemd zijn om die in beperkte kring te vieren.”

“De symboliek van een ritueel is cruciaal om het onvatbare, het onzegbare uit te drukken. Kinderen die niet zo verbaal zijn, kan je met een ritueel meepakken in het afsluiten van een hoofdstuk en de overgang naar een nieuwe situatie. Vaak hoort er een voorwerp of geschenk bij. Op het einde van een schooljaar is dat een klasfoto of een T-shirt met de namen van alle klasgenoten, een vriendenboek, een diploma …”

“Er bestaan ook bijna geen rituelen zonder aanrakingen, zowel in de christelijke traditie als in andere culturen. Aanraking is een sterk element van nabijheid. Dat fysieke contact krijgt in veel rituelen de vorm van een dans. Ik vind het enorm spijtig voor jongeren dat corona dat fysieke begrenst. Daarom hoop ik dat scholen die nu geen fysiek moment organiseren, dat later alsnog doen, op een moment dat het ritueel nog relevant is. Na de zomervakantie kan nog, maar een jaar later is de intensiteit van beleving al weg. De leerlingen hebben zich dan aangepast aan hun nieuwe situatie.”

“Door een ritueel rationeel en functioneel te maken, druk je de symboliek ervan plat. De leerlingen hun diploma gewoon meegeven, volstaat dan ook niet als ritueel. Een ritueel is niet statisch, je kan het niet oplossen met een mailtje van de titularis met een mooie boodschap. Het heeft een bepaald tijdsverloop. De leerling moet het feestelijke karakter en de steun van de gemeenschap voelen.”

foto van specialist Gie Deboutte

Gie Deboutte: “Een ritueel kan je niet zomaar vervangen door een mailtje van de titularis met een mooie boodschap.”

Vandaar dat ook de leerjaren die niet meer herstarten dit schooljaar, tóch nog een dag op school worden uitgenodigd?

Gie Deboutte: “Inderdaad, ook voor die leerlingen is een afscheidsritueel belangrijk, met een terugblik op dit jaar en een aanmoediging voor volgend schooljaar. Je kan op die dag niet van tafel vegen dat dit een bijzonder jaar was, dat ze veel samen-momenten hebben moeten missen. Geef hun genoeg ruimte om uit te wisselen hoe ze deze periode ervaren hebben. Laat hen bijvoorbeeld een klascollage maken met foto’s die ze deelden op Facebook of Instagram. Blik even terug op het jaar in beeld en bied ze een platform waar ze comments kunnen geven, online of in de klas.”

“Tegelijk moet je die dag ook samen vooruitkijken. Maak de brug naar: oké, het was anders, maar we lieten jullie en elkaar niet los. En we hebben een paar belangrijke dingen geleerd die we meenemen naar volgend schooljaar.”
 

Hoe helpt een ritueel bij de spannende overgang naar het lager, secundair of hoger onderwijs?

Gie Deboutte: “Enerzijds blikken die leerlingen en leraren terug op de voorbije schoolperiode. Het is een scharniermoment: je sluit 1 ruimte af, stapt over een drempel en gaat naar een nieuwe plek. De ruimte die je achterlaat is zeker betekenisvol. Geef je leerlingen de kans om anekdotes te delen over wat ze samen hebben doorgemaakt. In het lager onderwijs kan je de voorbije leerjaren op een rol papier schrijven. Kinderen schrijven of tekenen bij elk leerjaar wat ze zich herinneren. Wat er uitgelicht wordt, bepalen de kinderen dus zelf.”

“Waarschijnlijk ervaren ze dankbaarheid: het was fijn om dit samen mee te maken. Ze delen warme herinneringen maar misschien ook herinneringen aan incidentjes, die ze achteraf konden oplossen. Soms kijken leraren en ouders weg van wat moeilijk liep. Dat hoeft niet. Net omdat kinderen die herstelmomenten vermelden, helpen we hen te hanteren wat lastig is en het een plek te geven. Die momenten mogen er zijn.”

“Anderzijds roept de vooruitblik allerlei emoties op. Als de leerlingen een duwtje in de rug krijgen van de gemeenschap, kunnen ze de angst voor het onbekende beter aan. De ouders, de klasleraar van het zesde jaar en de school spelen daarbij een belangrijke rol.


Kinderen die niet zo verbaal zijn, kan je met een ritueel meenemen in het afsluiten van een hoofdstuk en de overgang naar een nieuwe situatie.

“Een overgangsritueel plaatst het ‘ik’ binnen de gemeenschap en maakt duidelijk dat je kan rekenen op de steun, aanmoediging en waardering van anderen, vooral van de oudere generaties. Toen ik nog leraar was, nodigde de school een prominent iemand uit op het einde van het schooljaar: een psycholoog of een bedrijfsleider, iemand die zich binnen de samenleving engageerde. Maar het mag gerust ook een mama zijn die vertelt dat haar jongste kind naar de unief vertrekt, toelicht wat dit met haar doet en positieve verwachtingen meegeeft. Belangrijk is dat die persoon uit het bredere maatschappelijke veld komt. Met zijn verhaal en aandacht helpt zo iemand de leerlingen om de overgang te maken. Hij plaatst een lichtpuntje in het vooruitzicht waar de leerling naartoe kan.”
 

Wat ervaren leerlingen voor ze die overstap maken?

Gie Deboutte: “Niet alleen de school verandert, maar ook hun status in de maatschappij: ze krijgen meer verantwoordelijkheid. Vaak wordt hun wereld groter: ze breken uit de wijk of het dorp naar de stad. Dat maakt veel emoties wakker, al hangt het af van kind tot kind welk gevoel er overheerst. Ben je wat avontuurlijk aangelegd, dan zal je nieuwsgierigheid groter zijn dan je angst. Maar hoe enthousiast een kind of jongere ook is: het beseft dat het aan een nieuw hoofdstuk begint, een onbeschreven blad. Daar heeft het onvermijdelijk verwachtingen over, net als zijn ouders. En vaak heeft de klassenraad ook een oordeel geveld. Dat alles scherpt het zelfbewustzijn aan.”

“Kleuters moet je vooral veiligheid en vertrouwen meegeven om naar het eerste leerjaar te gaan. Kleuters zijn angstig als volwassenen angst doorgeven. Als wij veel gewicht geven aan de overstap naar het eerste leerjaar, hebben de kleuters er ook stress voor. Als we rustig met die overgang omgaan, zullen zij er ook gerust in zijn. Maak er daarom vooral een leuk moment van met een hoog knuffelgehalte binnen de bubbel.”

“Leerlingen aan het eind van het basisonderwijs komen straks terecht in een nieuwe structuur: per vak is er een andere leraar en ze hebben nieuwe klasgenootjes. Die sociale integratie is best spannend. Als kind voelde ik onmiddellijk dat er op mijn middelbare school andere types zaten dan in het dorpsschooltje. Er was bruter gedrag naar elkaar toe, ze wierpen bijvoorbeeld stinkbommetjes in het klaslokaal. Ik moest me aanpassen aan de nieuwe groepsnorm en de codes, en zoeken hoe ik me daartoe zou verhouden: doe ik mee met de stoere jongens of laat ik ze links liggen? Met wie fiets ik naar school?”

“Schoolverlaters uit het secundair vragen zich af of ze hun droom kunnen waarmaken: zal de gekozen studie mij bevallen, zal ik slagen, maar ook: kan ik in de zomervakantie op festival? Ze willen dat fijne stuk van jong zijn ook proeven. Sommigen hopen vurig dat bepaalde dingen zich niet herhalen: ‘Ik werd in het middelbaar gepest, zou dat nu eindelijk stoppen?’ Het antwoord daarop is onbekend. Dat kan onzekerheid meebrengen.”
 

Welke rol spelen de ouders bij het afsluiten van een schoolhoofdstuk?

Gie Deboutte: “Ouders zijn mee fier of bezorgd over het scharniermoment van hun kind. Daarom is het belangrijk hen bij het ritueel te betrekken, al is het virtueel. Het afscheidsmoment is er niet in de eerste plaats ‘voor’ hen, maar ze spelen er wel de rol van engelbewaarder of vertegenwoordiger van de wereld rond het kind. Ze laten hun kind op zo’n moment voor een stuk los: het moet zelf de volgende stap zetten en ze stellen het daarbij gerust.”

foto van specialist Gie Deboutte

Gie Deboutte: “Ouders zijn mee fier of bezorgd over het scharniermoment van hun kind. Betrek ze bij het ritueel, al is het virtueel.”

Praktisch dan: hoe organiseer je dat afsluitend samen-moment tijdens corona?

Gie Deboutte: “Als het kan, met een fysieke bijeenkomst. Geef dat moment een uitgesproken feestelijk karakter, laat het uitspringen boven het alledaagse. De inrichting of inkleding van de ruimte doet er toe.”

“Als je het echt kleinschalig wil houden, kan de titularis samenkomen met de klasbubbel. De school kan een proclamatie bijvoorbeeld streamen zodat ook gezins- en familieleden en andere naasten symbolisch betrokken zijn. Dan kunnen ze later bijpraten over die gebeurtenis.”

“Om tot een groter gemeenschapsgebeuren en –gevoel te komen, kan elke klasbubbel iets creëren dat ze achteraf samenleggen of online delen met andere groepen: een lied, een vlaggenlijn ….Voorzie ook een klein individueel aandenken: iedereen krijgt of maakt bijvoorbeeld hetzelfde armbandje.”
 

Wat als de school ervoor kiest om niet fysiek bij elkaar te komen?

Gie Deboutte: “Ouders, leraren en leerlingen kunnen vooraf boodschappen posten op sociale media voor de kinderen en jongeren die hun school verlaten. Een beetje zoals bij een geboorte of een overlijden. De leerling verzamelt de berichten, print ze en geeft ze een leuke lay-out. Zo ziet hij de steun van de gemeenschap op zijn kamer of kot. Omgekeerd kunnen kinderen of jongeren dankwoorden of herinneringen sturen naar ouders en leraren. Zo is er een balans tussen geven en ontvangen.”

“Of organiseer een online sessie waaraan de verschillende klasbubbels deelnemen met hun eigen inbreng: een deel van een lied, vragen voor de andere groepen … Als je voor een online event kiest, is het wenselijk om op een later moment, zodra het kan, wel fysiek bijeen te komen. Stel nog dit schooljaar een datum voorop, dat biedt perspectief.”
 


Gie Deboutte is godsdienstwetenschapper en gaf godsdienst in het secundair onderwijs. Hij is expert (cyber)pesten en voorzitter van het netwerk Kies Kleur tegen Pesten. Nu werkt hij bij het expertisecentrum Resilient People (UCLL) en is hij trainer bij Tenz.

Nog meer concrete ideeën om het coronaschooljaar mooi af te sluiten vind je op Klascement

Het beste van Klasse in je mailbox?

  • Al 58.000 leraren zijn abonnee
  • 1 keer per week en helemaal gratis
  • Verhalen van collega’s, concrete praktijktips, exclusieve wedstrijden ...