Gepubliceerd op
Specialist

“Wie droomt van het oude normaal op school, riskeert een terugkeerschok”

Een crisis is de uitgelezen kans om weeffouten uit onderwijs te halen, stelt expert Deep democracy en antropoloog Jitske Kramer. “Moeilijk natuurlijk: sleutelen aan onderwijs terwijl je het vliegtuig niet een paar maanden aan de grond kan zetten. Maar vernieuwingen starten nooit vanuit stabiliteit.”

expert deep democracy en antropoloog Jitske Kramer

Toonden de eerste corona-maanden de schoonheid en kracht van onderwijs?

Jitske Kramer: “Zeker. Schoolteams toonden ontzettend veel power en passie om voor alle kinderen goed te doen. Dat zag ik thuis bij mijn 2 tieners. Leraren maakten bovendien een vliegende start. Ze dropten maandag na de lockdown al digitale roosters in de mailbox. Ontzettend knap, maar scholen mochten best een week tijd nemen om plannen uit te werken. Want hun online pogingen misten nooit liefde, maar soms wel doordachte didactiek.”
 

Legde de corona-crisis mankementen in onderwijs bloot? Welke weeffouten zag je?

Jitske Kramer: “Mijn dochter miste haar eindexamen en alle bijbehorende rituelen op school. Mijn zoon leefde op. Die vroeg vóór corona al om thuiswerkdagen. Hij wisselt niet graag elk uur van vak, vindt hele dagen in zijn schoolbank lastig. Veel liever gooit hij zich 3 dagen op wiskunde, met tutorials als leermeesters. Hij bewees de voorbije maanden dat hij leerstof zelfstandig kan verwerken. En om met zijn vrienden af te spreken, daarvoor heeft hij de school niet nodig.”

“De vraag is: wat doen we met de clash tussen maatwerk en gestandaardiseerd onderwijs? Durft onderwijs kijken naar wat individuele leerlingen écht nodig hebben? En krijgt het daar ruimte voor? Want we kunnen niet zeggen dat elk kind op school zijn unieke talent mag ontwikkelen als we iedereen in vaste trajecten duwen. Met goed uitgewerkte online lessen of flipped classroom, kan je cognitieve kennis voor sommige leerlingen uit het klaslokaal tillen. In de klas kunnen we dan nog harder inzetten op samen leren, samen leven.”

“Nog maatschappelijke weeffouten die onderwijs raken: we willen alle leerlingen gelijke kansen geven. Maar ook dat loopt niet perfect. Hoe tillen we die leerlingen wél uit kansarmoede? En verkiezen we daarbij leerplicht boven ontwikkelrecht? Want dan stappen we in een ander verhaal. Ligt de focus minder op leerachterstand wegwerken, maar op ‘hoe geraakt elke leerling verder? Dat dwingt ons dieper in hun leefwereld te stappen.”


In de chaos moet je durven doorpakken, ondanks de druk om naar ons oude leven terug te stappen

Jitske Kramer - Expert Deep democracy

Kan een crisis wel een stabiel startblok zijn voor nieuwe plannen?

Jitske Kramer: “Crises zetten alles op losse schroeven. Alle patronen worden uitvergroot. Sterke teams groeiden nog, haperende procedures blokkeerden helemaal. Dat lijken wankele tijden voor innovatie. Maar vergis je niet: vernieuwingen starten nooit vanuit stabiliteit.”

“Niet iedereen voelt de drang om te transformeren even sterk. Je kan corona zien als een crisisvakantie – niet per se leuk, maar met kleine tijdelijke aanpassingen spartel je die vreemde maanden door om terug te keren naar oude gewoontes – of als een transformatieperiode. Een backpack-reis met open ticket.”

“Geen makkelijke trip: je budget raakt op, je botst met reisgenoten, de reisleider heeft geen perfect uitgestippeld programma, je weet niet exact wanneer je waar zal zijn. Ontzettend intensief en vermoeiend, maar je kijkt met nieuwe ogen naar wat je kent en je bouwt ervaringen op. Je ontdekt dat het oude normaal misschien niet zo ideaal was. Want er was dat nijpende lerarentekort, de roep om beter onderwijs, te weinig waardering voor leraren en directeurs en er vielen leerlingen uit de boot.”

“Moeilijk natuurlijk: sleutelen aan onderwijs terwijl je het vliegtuig niet een paar maanden aan de grond kan zetten. Maar je moet deze tijd gebruiken om nieuwe inzichten te verankeren. In het buitengewone, in de chaos moet je durven doorpakken, ondanks de druk om naar ons oude leven terug te stappen. Van leraar tot onderwijsminister, er ligt vandaag een uitgelezen kans om dingen recht te trekken.“
 

Kan dat nu al? Of zitten de hoofden vandaag te vol, met twijfel en veiligheidsmaatregelen?

Jitske Kramer: “Directeurs en leraren zeggen: ‘We hebben niet om corona gevraagd’. Onderwijsmensen begonnen midden maart te sprinten en kilometer na kilometer verzuurden de benen. Moeten we nu nog vernieuwen? Kan dat niet als alles weer normaal is?”

”Ze hebben deels gelijk: je tank moet voldoende vol om je aanpak te vernieuwen. Maar wachten op het oude normaal, is geen goed idee. Als je plannen en voornemens vooruit schuift, komt er niets van terecht.”

expert deep democracy en antropoloog Jitske Kramer

Jitske Kramer: “Geef leraren veel steun en persoonlijke aandacht. Maar zet ze vervolgens ook op eigen benen. Als ze te lang steunen, val je zelf om”

Wie droomt van terugkeren naar het oude normaal, riskeert in het najaar een terugkeerschok. Wat bedoel je daarmee?

Jitske Kramer: “Een crisis verloopt in fasen, die mensen op eigen tempo doormaken. Nu zitten we tussen de eerste en tweede cultuurschok. Tijdens de eerste schok leer je een nieuwe taal, digitale tools en loop je te foeteren als je internetverbinding hapert. Tijdens de tweede schok kom je jezelf tegen en stelt iedereen zichzelf essentiële vragen: wat wil ik precies, wat is goed onderwijs, welke waarden vind ik écht belangrijk’? Geloof je in maatwerk, kan dat dan met 8-tot-4-onderwijs op school voor alle leerlingen? Alles wat gestold is, kan je tijdens die tweede schok opnieuw herbekijken. Om daarna je school een nieuw design te geven.”

“Nu: stel dat we in de loop van dit voorjaar terug kunnen naar het oude normaal. Sommige mensen dromen daarvan, maar zullen na een paar weken merken dat ze het verleden geromantiseerd hebben. Dat is die ‘terugkeerschok’. We missen onze hobby’s maar als we op zaterdag met onze kinderen weer naar 4 sportvelden racen, beseffen we misschien dat we diep genoten van rustige weekends.”

“Of op school: we snakken naar contact met collega’s, maar raken geïrriteerd tijdens ongestructureerde vergaderingen. Als je voelt dat alles niet zo ideaal was, moet je nu nadenken hoe je het verder aanpakt: online vergaderingen, duidelijkere afspraken, meer plek voor stilte die je in vergaderingen alleen doorbreekt voor woorden die de stilte mooier maken.”
 

Welke leiderskwaliteiten hebben directeurs hard nodig volgend schooljaar?

Jitske Kramer: “Directeurs moeten focus en duidelijkheid geven. Niet alleen op inhoud, maar juist ook op het proces. Wil je vernieuwen: leg dan duidelijk uit wat je doel is, plan gespreksmomenten en regel dat je met elkaar goede besluiten kan nemen. Neem in je toekomstgesprekken alle perspectieven mee: leraren, zorgmedewerkers, leraren, ouders …”

“Geef leraren veel steun en persoonlijke aandacht. Maar zet ze vervolgens ook op eigen benen. Als ze te lang steunen, val je zelf om. En zij struikelen mee. Spreek leraren aan op hun autonomie aan, benut de talenten die je ziet. En markeer jouw regeltijd. Dat doe ik zelf ook: op maandagmiddag maak ik expliciet tijd vrij voor leiderschapsvragen binnen ons team.”


Sommige mensen dromen van het oude normaal, maar zij zullen snel merken dat ze het verleden geromantiseerd hebben

Jitske Kramer - Expert Deep democracy

“Deze vreemde tijd vraagt om 2 soorten leiderschap. Vergelijk het met een burgemeester en een magiër. Die eerste staat in voor de dagelijkse leiding: leerlingen moeten leerkansen krijgen, de school moet veilig, het budget bewaakt. Die tweede neemt het buitengewone leiderschap in handen. Verzamelt collega’s om over een nieuwe toekomst te dromen, laat twijfel en vragen toe.”

“Die 2 rollen opnemen als directeur kan, maar is ontzettend zwaar. Je mag de rollen perfect verdelen. Maar magiër en burgemeester moeten wel een goede, korte lijn houden en voortdurend afstemmen. Wat de denkgroep innovatie anders wil aanpakken moet de magiër doorspelen naar de dagelijkse werking om te kijken hoe die de plannen kan realiseren.”
 

Wat met teams met onder- en overpresteerders? Waar leraren botsen tussen vernieuwen en terugkeren naar het oude?

Jitske Kramer: “Breng je leraren samen. Vertel dat je barsten ziet. Dat je zag dat collega’s verschillend reageerden. Logisch: iedereen doorloopt de fasen, maar op eigen tempo en intensiteit. En ook hier geldt: de crisis vergrootte gedrag uit. Wie intuïtief gaat versnellen bij problemen of uitdagingen, ging nu nog harder werken. Wie bevriest, kwam moeilijker op gang.”

“Goede teamgesprekken zijn cruciaal. Probeer alle stemmen te horen, via Deep democracy check-ins of andere gesprekstechnieken. Zoek uit wat er nodig is om samen door te gaan, zonder de verschillen uit te vlakken. Werk naar 1 hartslag in je team. Want in het najaar zal er nog altijd chaos zijn, zitten we niet in het oude normaal en bouw je samen verder aan optimaal onderwijs voor alle leerlingen én leraren.”
 

Het beste van Klasse in je mailbox?

  • Al 56.000 leraren zijn abonnee
  • 1 keer per week en helemaal gratis
  • Verhalen van collega’s, concrete praktijktips, exclusieve wedstrijden ...