Vlaanderen
Klasse.be

Actueel

Leervertraging: “Zet je lestijd goed in”

  • 22 maart 2022
  • 9 minuten lezen

Sommige leerlingen gingen vaak in quarantaine, andere nooit. En ook door het lerarentekort sneuvelen er lessen. Raakt leervertraging nog ingehaald? Onderwijseconoom Kristof De Witte (KU Leuven) spreekt niet van een verloren generatie: “Met veerkrachtig, effectief onderwijs kunnen we veel oplossen.”

leervertraging corona bijsprong
Kristof De Witte: “Leervertraging inhalen loopt het moeilijkst in taalvakken.”

Onderwijs ging dit jaar niet op slot, sommige scholen wel. Is de leervertraging nu gefragmenteerder? 

Kristof De Witte: “Dat er dit schooljaar nog geen algemene schoolsluiting was, is een goede zaak. Wel riskeer je daardoor verschillen tussen scholen die een tijdje dicht moesten en andere waar er geen grote virusuitbraak was. Die eerste schakelden opnieuw naar afstandsonderwijs. De kwaliteit daarvan bleef wisselen. Sommige scholen lopen daarin na 2 jaar corona didactisch voorop, andere zoeken nog.”

“Niet alleen tussen scholen kan je een grotere spreiding in leerprestaties verwachten, ook tussen je leerlingen. De quarantaines en klassluitingen in het eerste semester van dit schooljaar zetten de school als grote gelijkmaker weer even on hold. Veel instructietijd ging het voorbije anderhalf jaar verloren, dat start al in het kleuteronderwijs waar kinderen school nodig hebben om een goede basis te leggen. En ouders konden hun kinderen niet .altijd goed begeleiden.” 

“Veel gestandaardiseerde proeven hebben we vandaag niet om de leervertraging vast te stellen. Wat we wel hebben: de Interdiocesane Proeven (IDP) die het Katholiek Onderwijs in het vierde en zesde leerjaar afneemt. Die laten ons toe om scholen te vergelijken in de tijd. De meest recente cijfers komen uit juni 2021. Toen gebruikten we 2 testversies: een groep leerlingen kreeg dezelfde vragen als in 2020 en de andere helft nieuwe. Met die methodologische ingreep vertekenen de vragen de resultaten niet.”

Wat leren we uit die 2 meetmomenten?

Kristof De Witte:  “Na de eerste lange schoolsluiting vanaf maart observeerden we in juni 2020 een leerverlies van ongeveer 6 maanden in het zesde leerjaar. Andere onderzoeken zoals de OVSG-peilingstoetsen kwamen ongeveer op dezelfde slotsom uit. DE IDP-proeven die we in juni 2021 afnamen, bevestigen de eerder opgelopen leervertraging in het zesde leerjaar.”

“Voor wiskunde kwam er geen extra schepje leervertraging bovenop. De inhaalbeweging ging voorzichtig voor wetenschappen en techniek en meer opvallend voor mens en maatschappij.” 

“Maar voor Nederlands nam de leervertraging sterk toe. Ook voor Frans kampen leerlingen in juni 2021 met ongeveer 25% meer leervertraging dan 12 maanden voordien. De leerlingen aan het einde van het zesde leerjaar die de IDP-toets aflegden, hebben nog maar 1 jaar Frans achter de rug. Door quarantaines misten ze vorig jaar vermoedelijk een groot deel van de basis.”

Taal vraagt bovendien interactie. Je moet woordenschat en grammatica vaak herhalen en toepassen. Veel spreekkansen bieden. Basiskennis drillen via digitale leerplatformen werkt beter voor wiskunde dan voor taal.”

Met tutoring en instructietijd kan je leervertraging op korte termijn effectief te lijf gaan

Kristof De Witte
Onderwijseconoom

Wat weten we over de leervertraging in het secundair onderwijs?

Kristof De Witte: “Daar kunnen we kijken naar het aantal heroriënteringen rond kerst. In januari 2021 stelden we opvallend meer heroriënteringen vast. Maar in januari 2022 zien we het aantal sterk dalen, vooral in het tweede en vierde secundair. Dat kan erop wijzen dat na de vele adviezen in januari 2021 om van studierichting te veranderen de nood vandaag veel minder hoog was. Globaal zitten qua heroriënteringen opnieuw op het niveau van vóór corona.”

“Die cijfers interpreteren is moeilijk. Er was niet alleen corona. In de tweede graad startte de modernisering van het secundair onderwijs. Misschien houden leraren rekening met de invloed van dat nieuwe systeem op de resultaten en oordelen ze wat milder? En al hebben we geen gestandaardiseerde toetsen om dat te staven, toch lijkt het heel aannemelijk dat sommige leerlingen tijdens dit hobbelige schooljaar met corona en het toenemende lerarentekort extra leervertraging oplopen.”

Hoe onderscheid je corona-leervertraging van de dalende onderwijsprestaties die al langer aan de gang zijn?

Kristof de Witte: “Die trend namen we mee in onze berekeningen. De 6 maanden corona-leervertraging komt dus bovenop de kennisdaling. Het is natuurlijk een gemiddelde, een kleine groep leerlingen boekte zelfs betere leerprestaties tijdens de schoolsluiting. Maar de link tussen leervertraging en sociaal-economische status kwam wel aan de oppervlakte.”

“Op scholen waar meer leerlingen aantikken op die SES-kenmerken, steeg de leervertraging. Een intuïtieve verklaring? Wellicht hebben die kinderen geen eigen werkplek of volgen ouders ze minder op bij schooltaken. Niet toevallig werden vooral scholen in verstedelijkte gebieden harder getroffen, bleek in 2020.”

“Voor wiskunde werd de kloof tussen zwakke en sterke leerlingen minder groot in 2021, vooral omdat de toetsscores van onze toppresteerders significant daalden. Die trend zien we in de PISA-scores terugkomen: leerlingen excelleren al enkele jaren minder voor wiskunde. Zeer zorgwekkend! We moeten niet alleen oog hebben voor kwetsbare leerlingen, ook sterke leerlingen moeten we extra uitdagen en opvolgen.”

Komen diezelfde patronen terug in andere landen?

Kristof De Witte: “Internationaal stellen we vast dat corona de bestaande trends in een onderwijsstelsel versterkt. In Vlaanderen kampten we al met dalende resultaten op internationaal vergelijkend onderzoek, corona vergrootte die uit. In Australië neemt de kwaliteit van het onderwijs al enkele jaren toe. De lichte terugval door corona valt er nauwelijks op.”

“Nederland biedt al meer dan 10 jaar digitale instructiemethoden die differentiëren eenvoudiger maken. Leerlingen werken zich door lesmateriaal en de leraar kan hen op een overzichts-dashboard voortdurend monitoren. Scholen schakelden makkelijker naar online onderwijs. Dat verklaart mee waarom onze noorderburen na de eerste golf minder leervertraging registreerden.”

Motorische of muzische vorderingen verdienen vandaag even goed extra aandacht

Kristof de Witte
Onderwijseconoom

Groeide de ongelijkheid na juni 2020 nog? Liepen kwetsbare leerlingen nog meer leervertraging op?

Kristof De Witte: “Bij leerlingen uit een achterstandsbuurt of leerlingen die thuis geen Nederlands spreken, zien we een lichte verbetering van de IDP-toetsscores in 2021. Initiatieven naar laaggeschoolde ouders, zoals lessen Nederlands of ICT op de school van de kinderen, en zomerscholen dragen hun steentje bij. In de postcodegebieden met een zomerschool is de leervertraging zowel voor Nederlands als voor wiskunde gestopt. Waar geen zomerschool georganiseerd werd, nam de leervertraging vooral voor Nederlands sterk toe.”

“Uit eerder onderzoek over schoolsluitingen door sneeuwval of lerarenstakingen weten we dat leervertraging niet eenvoudig weg te werken is. Zonder corrigerende maatregelen stapelt de leervertraging zich op. Wie in het eerste leerjaar de letters niet kent, heeft minder ruimte voor de maaltafels in het tweede leerjaar, enzovoort.”

“Op termijn kan leervertraging leiden tot lagere lonen, kleinere jobkansen en minder welvaart voor de hele samenleving. Het goede nieuws: met veerkrachtig, effectief onderwijs en geduld kan je leerprestaties opkrikken.”
 

leervertraging corona bijsprong
Kristof De Witte: “Leraren maken het grootste verschil. Wanneer kwetsbare kinderen 4 à 5 jaar les krijgen van sterke leraren, benen ze hun meer geprivilegieerde leeftijdsgenoten bij.”

Hoe vul je veerkrachtig en effectief onderwijs precies in?

Kristof De Witte: Tutoring en instructietijd zijn effectieve methodes om leervertraging op korte termijn te lijf te gaan. Doe dat met extra individuele begeleiding van de leraar of in kleine groepjes. Liefst binnen de schooluren, tussen de middag bijvoorbeeld. Want als je de bijles op woensdagnamiddag boekt, bereik je een deel van de leerlingen moeilijker.”

“Via versnelde instructie zie je onderdelen van je vak wat trager en andere sneller. Als je leerlingen de maaltafels niet goed beheersen, besteed je daar meer aandacht aan met hen. Maar hou de kopgroep van je klas niet tegen. Met een viersporenbeleid daag je sterke leerlingen uit. Nog een stap verder: bekijk of je het jaarklassensysteem kan doorbreken en sommige leerlingen voor taal of rekenen sneller laat doorstromen.”

Hoe kan je meer 1-op-1-begeleiding geven als er een lerarentekort is? 

Kristof De Witte: “Dat is inderdaad de olifant in de kamer. Maar met digitale hulpmiddelen ondersteun je differentiatie en verlaag je de druk voor leraren. Ga niet gewoon een les streamen voor een groep die niet in je klas zit. Kies voor weloverwogen vormen van blended leren. Denk na over wat je beter in de klas aanbiedt en wat op afstand, en hoe je dat dan doet.”

“Misschien krijg je als leraar dan meer klasgroepen, die je dan minder frequent ziet. De leerlingen bekijken in de studiezaal op hun laptop instructiefilmpjes of maken gedifferentieerde oefeningen. Tijdens je ‘terugkommoment’ stellen ze vragen. Op een dashboard zie je welke oefeningen goed liepen en grijp je in als een leerling hapert. Zelfs de kwaliteit van je oefeningen kan je op die manier gemakkelijk evalueren.”

“Als het digitale materiaal centraal ontwikkeld wordt door onderwijskoepels of door uitgeverijen, hou je meer tijd over voor feedback. Nu besteden leraren immers een derde van hun werktijd aan lesvoorbereidingen en toetsing.”

Krijgen leraren door dat ICT-gebruik geen puur uitvoerende rol?

Kristof De Witte: Nee, als docent zet ik zelf de repetitieve delen van de leerstof online. De leerling bekijkt instructiefilmpjes zo vaak als hij wil. Tijdens mijn contacturen voer ik diepgaande discussies met mijn studenten over de theorie, die ze voorbereiden via een leerpad. Dat geeft me veel voldoening en vrijheid.”

“Ook in het secundair kan je zo aan de slag. Je wint aan tijd en efficiëntie. En veel problemen die traditioneel apart worden bekeken, zoals leervertraging, digitalisering en lerarentekort, pak je zo in één trek aan.”

Je adviseert om de instructietijd te optimaliseren. Moeten we dan naar langere lesdagen?

Kristof De Witte:  “Denk op korte termijn vooral goed na hoe je je beschikbare tijd inzet: selecteer de funderende leerstof, de basis waar je telkens op verder bouwt. Die moeten je leerlingen goed beheersen. Dat betekent niet dat je al je geld op taal en wiskunde moet inzetten. Bekijk binnen elk vak welke leerstof écht van belang is.”

“Je hoeft dus zeker geen langere lesdagen te organiseren. Zelfs je zeeklassen moet je niet schrappen om aan instructietijd te winnen. Tijdens die uitstappen doen je leerlingen ontzettend veel sociale en maatschappelijke vaardigheden op.”

Veerkracht en zelfregulerende vaardigheden kan je trainen

Kristof De Witte
Onderwijseconoom

Liepen leerlingen naast cognitieve leervertraging ook andere achterstanden op?

Kristof De Witte: Dat denk ik wel. Een voorbeeld: veel scholen konden 2 jaar amper zwemlessen organiseren. Die vaardigheden absorbeer je nochtans beter op jonge leeftijd. De motorische of muzikale vorderingen meten we niet in de IDP of de PISA-testen, maar verdienen even goed extra aandacht.”

“Leraren ervaren vaker moeilijker gedrag: leerlingen komen te laat of vinden omgaan met elkaar en afspraken lastig. Die attitudes oefen je op school. En als ze na quarantaines of afstandsonderwijs niet goed zitten, verstoort dat de leerprestaties.” 

“In ons onderzoek uit 2020 keken we naar persoonlijkheidskenmerken. We ontdekten dat extraverte en stressgevoelige leerlingen het afstandsonderwijs minder vlot verteren. Vindingrijke en intellectueel nieuwsgierige leerlingen floreren dan weer als ze hun werk zelf mogen plannen.”

“Scholen hebben veel aandacht voor de sociaal-economische achtergrond, maar het loont om leerlingen ook door de persoonlijkheidsbril te bekijken. Veerkracht en zelfregulerende vaardigheden kan je trainen en zitten via zelfbewustzijn en sociaal-relationele competenties al deels in de transversale eindtermen.”

Ondanks alle inspanningen van leraren blijft de term leervertraging voortdurend vallen. Krijg je dan niet het gevoel te falen?

Kristof De Witte: “Dat gevoel is onterecht. Leraren hebben waanzinnig hun best gedaan, dat zien we in de resultaten van de meest kwetsbare leerlingen. Zij halen hun leervertraging stapje voor stapje in, deels ook door beleidsmaatregelen zoals de Bijsprong en de zomerscholen. Maar een leraar maakt toch het grootste verschil, blijkt uit onderzoek. Wanneer kwetsbare kinderen 4 à 5 jaar les krijgen van sterke leraren, benen ze hun meer geprivilegieerde leeftijdsgenoten bij.” 

“De komende maanden zet je het best in op die een-op-een-begeleiding, differentiatie, digitale hulpmiddelen en extra instructietijd. Daarmee kunnen we zware langetermijneffecten voorkomen. Daarnaast moeten we onze toppresteerders meer uitdagen. Zij verdwenen soms onterecht naar de achtergrond door de focus op de meest kwetsbaren.” 

“Het is belangrijk dat we sterk inzetten op leren, maar vergeet de leefachterstand niet. De druk op de geestelijke gezondheidszorg neemt toe. Ons eigen onderzoek toont dat maatregelen en quarantaines bij bepaalde groepen leerlingen zwaar op het gemoed wogen. Het helpt als een leraar signalen van angst of depressie bespreekbaar maakt en extra aandacht geeft aan welbevinden, maar ook tijdig problemen aankaart bij het CLB.

Femke Van De Pontseele

Voeg dit artikel toe aan je bewaarde artikels

Log in om te bewaren


Laat een reactie achter