Cyberpesten: ken jij deze 6 vormen van online pesten al?

Vroeger gebeurde het via Messenger, vandaag via TikTok, Snapchat, WhatsApp of online games. De digitale wereld verandert voortdurend, maar de mechanismen achter cyberpesten blijven herkenbaar. Welke vormen duiken het vaakst op? En wat kan jij als leraar doen? Professor Heidi Vandebosch geeft tips.

Cyberpesten stopt niet aan de schoolpoort

Heidi Vandebosch, professor Communicatiewetenschappen (UAntwerpen): “Niet alle vormen van cyberpesten wegen even zwaar. Een kwetsend privébericht ervaren jongeren meestal anders dan een gênante foto die de hele school rondgaat. Maar over het algemeen heeft online pesten vaak een grotere impact dan offline pesten.”

“Dat komt onder meer doordat cyberpesten op afstand gebeurt. Als pester zie je de reactie van je slachtoffer niet. Daardoor besef je minder goed welke schade je aanricht. Bovendien voelen jongeren zich achter een scherm vaak moediger dan in het echte leven. Ze schrijven dingen die ze nooit luidop zouden zeggen.”

“Wanneer pesten zichtbaar wordt voor een groot publiek, neemt de impact nog toe. Denk aan een TikTokfilmpje of een openbaar Instagramaccount waarop een leerling belachelijk wordt gemaakt. Zo verspreidt reputatieschade zich snel op veel grotere schaal.”

“Online pesten stopt ook nooit. Ook na de schoolbel blijft een leerling bereikbaar. En zelfs als de pester ermee ophoudt, kunnen berichten, foto’s of filmpjes online blijven circuleren. Die voortdurende aanwezigheid maakt het vaak extra belastend voor slachtoffers.”

Online en offline pesten zijn verweven

“Cyberpesten ontstaat zelden uit het niets. Wat online gebeurt, heeft vaak wortels in de klas. De sociale relaties tussen leerlingen vormen de basis. Uit onderzoek blijkt dat wie op school gepest wordt, meer kans loopt om ook online slachtoffer te worden. En leerlingen die offline pesten, vertonen vaker ook online pestgedrag.”

“Voor leraren is dat in feite goed nieuws: zij hoeven geen volledig andere aanpak uit te werken. Wat werkt tegen pesten op school, werkt meestal ook online: bouwen aan positieve relaties, signalen oppikken en vooral niet wegkijken. Tegelijk helpt het om nieuwsgierig te blijven naar de digitale leefwereld van je leerlingen. Zij zijn de kenners: laat hen uitleggen welke apps ze gebruiken, hoe ze daar met elkaar communiceren en wat er leeft.”

6 vormen van cyberpesten

1. Uitsluiten

“Een WhatsApp-groep voor de hele klas, behalve voor die ene leerling. Het is een subtielere vorm van cyberpesten die grote gevolgen kan hebben. Want wie niet in de groep zit, mist grapjes, foto’s, afspraken en gesprekken. Daardoor staat die leerling de volgende dag een stap achter op school. Gebeurt dat keer op keer, dan dreigt sociaal isolement.”

2. Beledigen

“‘Vet varken! Als ik jouw kop had, kwam ik nooit meer buiten.’ In een bericht of onder een post typen jongeren soms dingen die ze nooit in iemands gezicht zouden durven zeggen. De afstand van een scherm verlaagt de drempel. Voor het slachtoffer voelen zulke reacties vaak extra hard aan omdat ze zwart op wit blijven staan.”

3. Vernielen

“Offline gooien pesters huiswerk in een plas of beschadigen ze een fiets. Online kunnen ze evengoed schade aanrichten. Ze hacken bijvoorbeeld een account van een klasgenoot en veranderen het wachtwoord. Daardoor verliest die leerling de toegang tot zijn profiel en soms ook tot een belangrijk deel van zijn sociale contacten.”

4. Nadoen

“Vaak blijft het niet bij een gewijzigd wachtwoord. Pesters loggen in op het account van een klasgenoot en posten onder die naam kwetsende berichten, verspreiden foute grappen of veranderen de profielfoto. Soms maken ze zelfs een nepaccount aan om roddels of valse informatie te verspreiden. Zo zetten ze hun slachtoffer te kijk en laten ze het opdraaien voor dingen die het nooit heeft gezegd of gedaan.”

cyberpesten: illustratie 'te kijk zetten'

5. Te kijk zetten

“Een pikante foto versturen via Snapchat? Veel jongeren denken: die verdwijnt toch na 10 seconden. Tot iemand een screenshot neemt. Die foto belandt eerst in een klasgroep, vervolgens bij vrienden van vrienden en voor je het weet veel verder. Komen daar vernederende opmerkingen bij zoals ‘slet’ of ‘hoer’, dan spreken we van slut-shaming.”

“Zo’n foto kan ook in scène gezet zijn, bijvoorbeeld met behulp van AI. Foto’s en video’s verspreiden zich razendsnel online, wat deze vorm van cyberpesten moeilijk te stoppen maakt. Tegen de tijd dat de pester de beelden verwijdert, kunnen ze al opgeslagen of doorgestuurd zijn door totale onbekenden.”

6. Bedreigen

“‘Morgen na school wachten we je op en slaan we je in elkaar.’ Een dreigend bericht versturen is online snel gebeurd. Vaak gebeurt het via een nepaccount of anoniem profiel. Net die anonimiteit maakt zulke berichten extra beangstigend voor het slachtoffer. Is het 1 leerling? Een groep? Of iemand uit een andere klas? Die onzekerheid kan zwaar doorwegen.”

Waarom leerlingen cyberpesten

Heidi Vandebosch, professor Communicatiewetenschappen (UAntwerpen): “Net als bij traditioneel pesten speelt ook bij cyberpesten de groepsdynamiek een belangrijke rol. Sommige jongeren halen anderen onderuit omdat het hen status oplevert. Die behoefte ontstaat niet in een vacuüm; ook de schoolcontext speelt mee. Leerlingen die weinig succeservaringen opdoen of zich onvoldoende gewaardeerd voelen, gaan soms op een andere manier op zoek naar erkenning.”

“Cyberpesten gebeurt vaak impulsief. Boosheid, frustratie of verveling kunnen jongeren ertoe aanzetten om online grenzen te overschrijden. Soms gaat het ook om wat we ‘reactieve agressie’ noemen. Jongeren geven dan aan dat ze iemand hebben teruggepest nadat ze zelf online geviseerd werden.”

“Daarom is het belangrijk om verder te kijken dan het gedrag zelf. Waarom pest een leerling online? Wat probeert hij ermee te bereiken? Als leraar ben je goed geplaatst om die vragen mee te helpen beantwoorden. Je ziet leerlingen dagelijks en hebt vaak een beter zicht op de sociale relaties binnen een klas dan ouders. Daardoor kan je signalen sneller oppikken en begrijpen wat er achter het cyberpestgedrag schuilgaat.”

Niet alle online haat is pesten

Op het internet gebeuren heel wat kwetsende dingen. Toch spreken we pas van cyberpesten als aan deze 3 voorwaarden voldaan is:

Het gebeurt door iemand die je kent. Daarom zijn trolling (ruzies uitlokken in openbare groepen of onder nieuwsberichten) en grooming (online contact leggen als aanloop naar seksueel misbruik) geen vormen van cyberpesten.
Er is een machtsonevenwicht tussen dader en slachtoffer. Dat is bijvoorbeeld niet het geval wanneer vrienden elkaar plagen en daar allebei mee kunnen lachen, of wanneer iemand gekwetst een scheldbericht naar een ex-partner stuurt.
Het gebeurt meerdere keren. Dat geldt ook voor een foto die door meerdere personen gedeeld wordt.

Hoe pak je cyberpesten aan?

Ga eerst na wat er precies gebeurd is. Is er sprake van pesten, een conflict of een uit de hand gelopen grap?
Online en offline pesten vertonen veel gelijkenissen. De tips uit ons dossier over pesten werken vaak ook bij cyberpesten.
Leer leerlingen veilig en kritisch omgaan met digitale media. Tips daarvoor vind je in onze reeks over mediawijsheid.
Toon interesse in de apps en platformen die je leerlingen gebruiken. Dat creëert een opening voor een gesprek.
Wijs op digitale hulpmiddelen zoals rapporteren, blokkeren en screenshots bewaren als bewijsmateriaal.
Praat over nettiquette. Hoe gaan we respectvol met elkaar om online? Waarom ontstaan er sneller misverstanden via een scherm? En wat zijn de gevolgen van iets doorsturen?
Gebruik verhalen, casussen en rollenspellen. Ze helpen leerlingen de impact van cyberpesten beter te begrijpen én hun rol als verdediger opnemen.
Pak cyberpesten structureel aan op schoolniveau. De cyberscan van De Aanstokerij en de 5 basiselementen voor een anticyberpestbeleid van Mediawijs helpen je op weg.
Betrek ouders, maar wijs hen erop dat een totaalverbod op sociale media meestal geen oplossing is. Zo missen leerlingen ook de positieve kanten van hun online leefwereld.
Schakel alleen in ernstige situaties de politie in, bijvoorbeeld wanneer intieme beelden circuleren of er sprake is van zware bedreigingen. Vaak is het effectiever om cyberpesten zo snel mogelijk offline aan te pakken.

Meer weten? Op de website van Kenniscentrum Digisprong vind je informatie, vormingen en leermiddelen om cyberpesten op school te voorkomen én aan te pakken.

Simon Verbist

2 reacties ingeklapt

Eric

21 februari 2020

Alle Vlaamse scholen ontvingen begin december 2019 een poster met de 'antipestslang'. Die schetst op een dynamische manier de verschillende stappen voor een gedragen antipestbeleid op school.

De poster werd ontwikkeld in het Vlor-platform Welbevinden en preventie van pesten op school. Al de partners uit het Vlor-overlegplatform willen samen hun schouders zetten onder een beleid rond welbevinden en preventie en aanpak van pesten en hopen hiermee schoolteams te kunnen inspireren bij het verder uitbouwen van hun antipestbeleid op school. Er is een aparte versie voor internaten.
Je kan de poster downloaden of bestellen via https://www.vlor.be/antipestslang

Reageren

willy

29 oktober 2021

ik had zelf in de family mijn vriendin die haarzelf heeft verhangen door pesterijen,maar ik mis haar nog steeds.ik vindt dat veel kinderen niet voor hun vrienden durven op te komen,omdat één iemand hen ziet als slaafje en opdragen wat te doen omdat ze zelf te laf zijn om het zelf te doen.en die meiden lopen er dan in omdat hij zo gezegd huh vriendje is.hij wil enkel aan zijn vrienden bewijzen dat hij iedere meid kan krijgen die hij maar wil.zo iemand moeten ze gewoon zonder pardon castreren.

Reageren