Op klasuitstap naar het Fort van Breendonk

Leerlingen bij de ingang van het Fort van Breendonk

“Laten we beginnen met een goedemorgen”, gaat gids Yves van start. “Zo werden immers ook de gevangenen begroet bij aankomst in het kamp, al volgde daarop ook ‘Welkom in de hel’”. Slik! Een binnenkomer bij de vijfdejaars van het Don Boscocollege in Hechtel. Het zet de toon voor de 2 uur durende rondleiding door het Fort van Breendonk, opvangkamp van de Duitsers tijdens Wereldoorlog II.

De rondleiding tijdens de klasuitstap naar het Fort van Breendonk start buiten, meteen nadat we door de grote poort gewandeld zijn. “Weet iemand waarom het Fort hier staat?”, steekt onze gids Yves meteen van wal. Hij begint gepassioneerd te vertellen: “Het Fort van Breendonk dateert uit het begin van de 20ste eeuw. Het maakt deel uit van een fortengordel rond de strategisch gelegen havenstad Antwerpen.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog bedachten Duitse troepen het Von Schlieffenplan, waarbij ze Frankrijk als eerste wilden uitschakelen. Dat leek hen makkelijk via België, want ze hadden het idee dat je maar tot 10 moest tellen of je stond een wafel te eten aan onze kust. Maar wij Belgen lieten ons niet doen, en uiteindelijk gaf het Fort van Breendonk zich als een van de laatste forten rond Antwerpen over.”

Gids met een foto in het Fort van Breendonk — Nieuwe gevangenen moesten met hun gezicht naar de muur wachten op hun beurt voor de inschrijving. Hun gevangenisplunje lag al klaar.

Welkom in de hel

De leerlingen luisteren geboeid tijdens hun klasuitstap naar het Fort van Breendonk. “Tijdens het interbellum wordt het Fort een militair depot en oefenterrein van het Belgische leger”, gaat Yves verder. “Wanneer de Tweede Wereldoorlog uitbreekt, wordt het ingenomen door de Duitsers en verandert in een doorgang- en opvangkamp, een SS Auffanglager, waar je doorgaans 6 maanden bleef om daarna gedeporteerd te worden naar een concentratiekamp.”

“Ken je de namen van die concentratiekampen?”, vraagt Yves. De leerlingen sommen op: “Auschwitz, Buchenwald, Dachau, Bergen-Belsen …” “De opa van mijn moeder was een Pool en hij zat in Buchenwald”, zegt Samuel. “Dat is wel confronterend.”

“Het Fort wordt dus een gevangenis voor Joden, verzetsstrijders en politieke tegenstanders van het naziregime”, vervolgt Yves. “Alle gevangenen worden er in het Nederlands verwelkomd door 2 Belgische SS-bewakers, Fernand Wyss en Richard De Bodt, met de woorden ‘Welkom in de hel! Men zal u psychisch kraken.’”

De uitspraak maakt indruk op de leerlingen van het vijfde jaar doorstroomfinaliteit. Ze leren over de Wereldoorlogen in de lessen geschiedenis van mevrouw Caris. Maar deze klasuitstap naar het Fort van Breendonk maakt het levensecht en reikt nieuwe elementen uit de oorlogsgeschiedenis van het Fort aan, óók voor de leraar zelf.

Gevangenen moesten elke dag, in alle weersomstandigheden, zand afgraven en verplaatsen met zware mijnwerkerwagentjes.

Tonnen respect

“Je staat momenteel boven op het zand dat de gevangenen al die jaren onder dwangarbeid, in alle weersomstandigheden en gezondheidstoestanden, hebben afgegraven. Ze moesten per 4 mijnwerkerswagentjes van wel een ton voortduwen, dat is even zwaar als een auto”, gaat Yves verder. “Met het zand bouwden ze een omwalling om inkijk – en naar buiten kijken – te vermijden.”

De leerlingen kijken verbaasd om zich heen. “Hoeveel ton zand is er van het fort gehaald, denken jullie?” Enkele leerlingen doen een gokje: “2 ton? 100 ton? 6000 ton?”. Ze zitten er volledig naast. “Maar liefst 300.000 ton! Dat is dan ook de reden van jullie bezoek vandaag. Nee, niet om te graven, maar om te beseffen dat die mensen verzet boden voor jullie welzijn, onze generaties. Toon dus respect tijdens de rondleiding en vertel de verhalen verder na je bezoek”, vraagt Yves streng maar toch vriendelijk.

Hij wandelt met ons naar de ingang van het Fort. Aan de imposante poort en hal blijft hij staan en vertelt ons de verhalen van de gevangenen die hier toekwamen. Met zijn dragende, diepe stem doet hij af en toe uitspraken in het Duits die luid weergalmen. We zijn met z’n allen stevig onder de indruk.

Waarom doen mensen elkaar toch zoiets aan? In de lessen godsdienst worden de leerlingen bewustgemaakt hoe het komt dat de mens kwaad doet”, legt mevrouw Luyten me uit. “Ze duiken dieper in de analyse van SS-functionaris Adolf Eichmann door filosofe Hannah Arendt over de banaliteit van het kwaad. Eichmann schuift de schuld van zijn daden tijdens de Tweede Wereldoorlog door, omdat hij geprogrammeerd is door een systeem, het naziregime.”

“Ook theoloog Didier Pollefeyt komt aan bod. Hij stelt dat mensen zichzelf wijsmaken dat de dagelijkse kleine foutjes die we maken niet zo erg zijn, terwijl die eigenlijk kunnen leiden tot iets groters.”

3600 namen van gevangen uit Breendonk die overleden in verschillende concentratiekampen.

Niet alleen een nummer

De leerlingen wandelen het Fort binnen, kijken rond in de kantine en worden daarna stil in de herdenkingszaal. Op de muren staan de namen van meer dan 3600 mensen die tijdens de bezetting in het Fort gevangen zaten. “Wist je dat de meesten tussen 15 en 25 jaar oud waren, net als jullie dus?”. De leerlingen staan verstomd, enkele slaan hun ogen neer.

We vervolgen het gevangenenparcours naar de inschrijvingskamer, waar Yves foto’s laat zien van de gevangenisplunje, met een serienummer en een teken of je Joods of niet-Joods was. “Hun naam was niet belangrijk voor de nazi’s”, vervolgt hij. “Op de binnenplaats werden ze 3 keer per dag op het appel geroepen voor een telling.”

“Of er ook vrouwen in het kamp zaten?”, vraagt iemand uit de groep. “Vrouwen werden hier ondervraagd, opgesloten in de cellen en gefolterd, en daarna overgeheveld aan Ravensbrück, het vrouwenkamp”, weet Yves ons te vertellen.

Yves haalt een foto boven van een man, een ex-gevangene, die regelmatig Breendonk bezocht en hem honderduit zijn verhalen vertelde, tot hij stierf in 2015. Yves citeert zijn wens: ‘Jongeren moeten beseffen dat ik niet op dezelfde manier kon leven, zoals jullie nu. Als je verplicht wordt om iemand om het leven te brengen, dat blijft aan je plakken. Ik wens dat het geweld uit de wereld verdwijnt en daar kunnen jullie mee voor zorgen.’ “Ik draag de foto van ons beiden elke dag met me mee. En ik sprak ook vele anderen die hier moesten leven in ontberende omstandigheden.”

“Dit waren ménsen, geen nummers”, benadrukt Yves voor hij ons meeneemt voor een bezoek aan de kamers en cellen.”

Gevangenen werden urenlang, met hun armen omhoog gehesen, gefolterd door de nazi’s om antwoorden te krijgen.

Het kon je opa zijn

We lopen naar binnen en kijken uit over een donkere gang van 106 meter lang met kamers voor de gevangenen waarin 48 personen sliepen, maar ook met piepkleine cellen waarin je moest rechtstaan, en op het einde van de gang de ‘verzorgingskamer’. “Daar werden de zieken geslagen en kwamen ze vaak alleen nog buiten in een doodskist”, verklaart Yves.

Hij vertaalt voor ons een Duitstalige film over een dag in het leven van een gevangene in het Fort van Breendonk “Hier werd je ondervraagd”, vertelt Yves wanneer we even later in het cellenblok staan. “Na 2 à 3 dagen kwam er meestal wel een antwoord. Maar je was dan ook al vaker bewusteloos geslagen.” “Werden die vragen dan in het Duits gesteld?”, vraagt Wout. “Jawel”, antwoordt Yves, “Maar er was altijd een vertaler bij, want het was voor de Duitsers belangrijk dat de vraag goed begrepen werd, zodat zij snel een antwoord hadden”.

“We stappen weldra de folterkamer binnen, maar wie zich daar niet comfortabel bij voelt, mag buiten blijven staan”, zegt Yves respectvol. Iedereen gaat toch mee naar binnen. We wandelen door een gangetje dat alle richtingen uitgaat. “Toen het Fort nog een opslagplaats voor munitie was, kon zo een ongeplande explosie opgevangen worden”, legt Yves uit. “Het is hier koud”, zegt een leerling wanneer we in de kille folterkamer staan.

We zien een gleuf in de vloer, een haak en katrol aan het plafond en daaronder een scherp voorwerp. “Ga mee in mijn gedachten”, start Yves zijn meeslepende verhaal. Onze monden vallen open wanneer hij vertelt hoe de gevangenen aan de haak, met hun handen aan elkaar gebonden, naar boven werden gehesen, gefolterd werden met hete ijzers, sigaretten of een gloeiend naaldje onder de nagels. Hoe hun schouders soms werden ontwricht door te lang aan het touw te hangen. Hoe ze neervielen op het puntige, metalen voorwerp.

Iedereen schrikt van de wilde armbeweging en luide stem van Yves als hij de handelingen nadoet. “Voor wie om de hoek wachtte, vaak een familielid, was het psychische foltering”, gaat hij verder. “Ik kan mij niet inbeelden dat het zo onguur was”, zegt Oona verbouwereerd. Nele vult aan: “Het lijkt een andere wereld.”

“En dat is nog maar 80 jaar geleden … Wie van jullie kent iemand die 90 tot 95 jaar oud is?”, vraagt Yves. Bijna alle handen gaan omhoog. “Die mensen hadden jullie leeftijd toen dit gebeurde.” “Heftig!”, reageert Jesse.

Leerlingen door de gangen van het Fort van Breendonk — In de piepkleine cel moest je rechtstaan zonder de muren te raken. Anders werd je bewusteloos geslagen in de gang tussen de cellenblokken.

De tijd is om

We wandelen verder door de kille gangen tijdens de klasuitstap naar het Fort van Breendonk, trekken onze jas wat strakker dicht, terwijl het eigenlijk wel warm weer is. Eenmaal buiten staan we bij de executieplek, waar zeker 23 personen opgehangen en 184 personen neergeschoten werden. “Herinneren jullie je nog het gezicht van de man met een beperking op de grote foto in de appelplaats?” Yves ziet de leerlingen knikken. “Wel, hier vind je een foto van zijn paspoort toen hij Breendonk binnenkwam.” We zien een man met een vol gezicht, een schril contrast met de foto van de graatmagere man. “Dat is wat een gevangenenkamp met je doet”, besluit Yves.

“Je ziet ginder een spoorwegwagon waarin 80 mensen tegelijk op weg gingen richting de gaskamers. 3 dagen zonder eten, water of toilet, met de lijken rondom zich heen. Je kon vandaag even mee ervaren wat zij moesten doorstaan. Vergeet deze mensen nooit. Maak jullie eigen leven mooi, zonder geweld. Onze tijd samen is om.” “Ik moet nu echt wel het beste van maken van mijn leven”, beseft Wout.

Over het Fort van Breendonk 

In het Fort van Breendonk keren leerlingen terug naar het leven van een gevangene in het SS Auffanglager Breendonk tijdens Wereldoorlog II. Via een uitgebreid parcours maken ze kennis met het dagelijkse leven van de gevangenen en hun Duitse en Vlaamse bewakers. Je loopt door de ruimtes waar de historische feiten zich afspeelden: de zogenaamde tunnel, de slaapkamers, de isoleercellen, de houten barakken, de werf, de douchezaal en latrines, de folterkamer, de executieplaats … Het Fort van Breendonk is een van de best bewaarde nazikampen in Europa.

Fort van Breendonk – Brandstraat 57 – 2830 Willebroek
Gratis met je Lerarenkaart in plaats van 12 euro. 
De leerlingen van leraren Els en Veerle volgden een rondleiding met gids. Je kan als leraar ook zelf je klas begeleiden als de vorming van de dienst educatie van het gedenkteken volgde. Bereid je klas voor met de pedagogische dossiers of vraag het educatief pakket op maat van de 3^e graad lager onderwijs aan.
Het museum heeft een ruime parking voor bussen.

Evy Ceusters