Zelfregulerend leren: 21 bouwstenen van Zimmerman

Zelfregulerend leren krijgt steeds meer aandacht, maar het is geen synoniem voor leren leren of zelfstandig werken. Professor Jeltsen Peeters loodst je door het model van Zimmerman met 21 zelfregulerende vaardigheden.

Jeltsen Peeters (VUB en expertisecentrum At The Heart Of Learning): “De coronapandemie maakte pijnlijk duidelijk dat veel leerlingen niet voldoende zelfregulerende vaardigheden hadden om bij afwezigheid van de leraar tot leren te komen. En internationale vergelijkende studies wijzen keer op keer op dalende leerprestaties en hardnekkige uitdagingen op het vlak van onderwijsgelijkheid.”

“De zoektocht naar effectieve interventies wijzen in de richting van metacognitieve kennis en zelfregulerend leren. Je leert je leerlingen wat effectief leren is en bouwt met hen inzicht op rond hoe ze zelf leren. Je leert ze ook de nodige vaardigheden waarmee ze hun leerdoelen kunnen behalen. Dan mag je verwachten dat leerprestaties en motivatie stijgen. Logisch, want je richt je op de kern van het leerproces. En je geeft leerlingen de nodige tools – kennis en vaardigheden – om beter te leren en te presteren.”

Model van Zimmerman

Jeltsen Peeters: “Hoewel zelfregulerend leren de laatste jaren vaker opduikt, is het geen nieuw begrip. Onderwijsonderzoek verkent dit thema al ruim 40 jaar. Ook jij als leraar werkt er al aan: wanneer je leerlingen laat reflecteren op hun aanpak, hen leert plannen of zelf hun fouten laat analyseren. Niks nieuws onder de zon dan? Toch wel. In de praktijk ondersteunen we zelfregulerend leren nog te impliciet en leidt het nog te weinig tot impact.”

“Zelfregulerende vaardigheden komen niet vanzelf, maar moeten aangeleerd, ingeoefend en geautomatiseerd worden. Psycholoog Barry Zimmerman bracht inzichten uit motivatiepsychologie, metacognitie en leertheorieën samen in 1 model. Het model concretiseert zelfregulerend leren in 3 fasen van het leerproces en 21 vaardigheden.”

“Denk aan: doelen stellen, plannen, taakinteresse, strategieën kiezen, tijdsbeheer, jezelf motiveren, hulp zoeken, zelfevaluatie … Het zijn stuk voor stuk vaardigheden die leerlingen helpen om hun leren doeltreffender te maken. Sommige vaardigheden hangen sterker samen omdat ze elkaar versterken of bij elkaar horen, bijvoorbeeld voor meer zelfmotivatie of binnen eenzelfde fase. Zo zie je in dit model van Zimmerman in 1 oogopslag waarom je welke vaardigheden wanneer inzet.”

“Sommige vaardigheden komen misschien nieuw en abstract over bij een eerste kennismaking. Elke leraar weet hoe complex een leerproces in elkaar zit. Het model heeft niet de pretentie iets wat complex is te reduceren tot een eenvoudig schemaatje. Het model ontleedt net de complexiteit in plaats van die te negeren. Het model geeft leraren en leerlingen een structuur om fijnmaziger te kijken naar het leerproces. Daardoor wordt het minder chaotisch en onvoorspelbaar.”

3 fasen van zelfregulerend leren

Voorbereidingsfase voor het leren: bij taakanalyse denkt de leerling na over de taak, stelt doelen, plant de nodige stappen. En bij zelfmotivatie leert die energie vinden om ergens aan te beginnen en door te zetten. Dan vallen leerlingen terug op hun competentiegevoelens, resultaatsverwachtingen, taakwaarde- en interesse en doeloriëntatie.
Uitvoeringsfase tijdens het leren: de leerling leert zijn aandacht op het doel te houden, vooruitgang te boeken en de uitvoering te controleren. Dan gaat het om vaardigheden zoals zelfinstructie, tijdsbeheer, leeromgeving inrichten, hulp zoeken, zelfmonitoring, zelfregistratie.
Reflectiefase na het leren: de leerling leert zichzelf te beoordelen, na te gaan of en waarom de doelen bereikt zijn, vooruit te kijken en gepast te reageren met het oog op toekomstige leerprocessen.

“Deze 3 fasen vormen samen een cyclisch leerproces waarbij leerlingen voor, tijdens en na het leren zelfregulerende strategieën inzetten. Eerdere leerervaringen beïnvloeden toekomstige leerprestaties. En leerlingen moeten niet wachten tot een leeractiviteit volledig afgerond is om andere en misschien betere strategieën te gebruiken en het leerproces bij te sturen.”

▶ Download deze gratis affiche met een overzicht van alle 21 vaardigheden.

4 vragen over zelfregulerend leren

1. “Wat is zelfregulerend leren (ZRL) en wat níet?”

Jeltsen Peeters: “ZRL is het cyclische proces waarbij leerlingen tijdens het leren zelf richting geven aan hun gedrag, gedachten, gevoelens en motivatie. Je leert ze strategieën aan waarmee ze richting geven aan wat ze denken, doen en voelen. Ze kunnen ook vertellen waarom ze bepaalde cognitieve, metacognitieve en motivationele strategieën inzetten om een leerdoel te behalen. En als leraar weet je hoe je hen daarbij ondersteunt. ZRL raakt daarmee de kern van effectief leren en lesgeven.”

“Dubbel probleem: die definitie waaiert breed uit en ZRL werd een hype. Dat opent de deur voor misverstanden. Staat zelfregulerend leren gelijk aan zelfontdekkend leren of mag je het vernauwen tot begeleid zelfstandig leren? Nee! Voor ZRL heb je zowel directe instructie en modelling nodig als oefenkansen om aangeleerde strategieën te selecteren, te testen en eigen te maken. In de klas, thuis én op stage. Want ook daar moeten leerlingen plannen, oplossingen zoeken en analyseren waarom een strategie (niet) werkt.”

2. “Dit doen we toch al?”

Jeltsen Peeters: “Ja, en gelukkig maar. Zelfregulerend leren zit inderdaad in het hart van leren en lesgeven. Veel leraren geven op een bepaald moment en bepaalde manier aandacht aan ZRL. Het is geen nieuw, hip concept. Dus herken je zeker een aantal elementen van het model van Zimmerman. Er is dus al veel aanwezig om op verder te bouwen.”

“Maar daardoor zijn er ook een aantal valkuilen. Ik hoop dat de conclusie niet is: we doen het al een beetje, dus besteden we er verder geen extra aandacht aan. Stel jezelf vooral de vraag wat het doel van je team is. Wil je dat elke leraar aandacht heeft voor zelfregulerend leren? Of veel beter: wil je dat elke leraar binnen 5 jaar ‘live’ kan inschatten bij welke zelfregulerende vaardigheid een leerling het moeilijk heeft en weet welke ondersteuningsvorm het meest effect zal opleveren voor die leerling?”

3. “Moeten we alle 21 vaardigheden aanleren?”

Jeltsen Peeters: “21 vaardigheden kunnen overweldigend overkomen. Zijn ze allemaal even belangrijk? Hoe integreer je die in hemelsnaam allemaal in je lessen? Je kan inderdaad kiezen om op een deel van de vaardigheden van Zimmerman te focussen. Maar met het gevaar dat je als school na verloop van tijd vergeet dat je slechts met een selectie werkt. Het model van Zimmerman maakt ook duidelijk hoe alle vaardigheden met elkaar samenhangen. En welke vaardigheden het belangrijkste zijn, is sterk afhankelijk van de context en vaardigheidsniveau van de leerling.”

“Voor een bepaalde huistaak helpt voor de ene groep leerlingen bijvoorbeeld vooral zelfinstructie om de taak goed te doen. Voor een andere groep leerlingen maakt emotie-regulatie bij een foutje maken het verschil.”

“Een haalbare instap? Start met 1 of 2 vaardigheden die je beter wil begrijpen en zet daarin eerste stappen. Begin met vaardigheden die je interesseren of waarvan je denkt dat de meeste van je leerlingen er baat bij hebben.”

4. “Hoe beginnen we hier als school mee?”

Jeltsen Peeters: “Leerlingen laten groeien in zelfregulerende vaardigheden? Je maakt als leraar het grootste verschil in de groei van zelfregulerende vaardigheden bij leerlingen. Dus professionalisering, voldoende tijd, focus en ruimte om je kennis en vaardigheden te versterken is essentieel.”

“Maar ZRL met de hele school aanpakken, is nóg krachtiger. Visie, professionaliseringsbeleid, samenwerkingscultuur kunnen individuele leraren enorm ondersteunen. Een duurzame verankering in de lespraktijk vraagt 3 tot 5 jaar.”

Meer weten over zelfregulerend leren? Raadpleeg de leidraad ‘Metacognitie en zelfregulerend leren. Bevorderen en implementeren van effectieve strategieën in het basis- en secundair onderwijs’ die VUB, UGent, Thomas More, Hogeschool Rotterdam voor Leerpunt hertaalden.

Sara Frederix