De jongenscrisis: wat is er aan de hand?

Jongens krijgen vaker dan meisjes een C-attest. Jongens worden vaker geschorst. Meer dan 17% van de jongens verlaat vroegtijdig de schoolbanken, tegenover net geen 11% van de meisjes. In de meest recente PISA-resultaten spelen jongens hun ‘voorsprong’ in wetenschappen kwijt terwijl hun leesniveau verder wegzakt. En ook in het hoger onderwijs neemt de kloof nu spectaculair toe: bij de groep 25- tot 29-jarigen bezit vandaag 49% van de vrouwen een diploma hoger onderwijs. Bij diezelfde groep mannen geldt dat voor amper 34%.

“Niet zo heel lang geleden waren de verhoudingen nog omgekeerd en was hoger onderwijs vooral een mannenzaak”, blikt onderwijssocioloog Mieke Van Houtte terug. “Nu wordt de kloof ook zichtbaar in de aula’s van onze universiteiten en hogescholen. Toch is de ‘jongenscrisis’ allesbehalve nieuw. Neem nu de cijfers over vroegtijdig schoolverlaten: het verschil tussen jongens en meisjes bestaat al heel lang. Maar dat we op dit moment talent verliezen, mag duidelijk zijn.”

Jongens presteren beter als ze met meer meisjes in de klas zitten. Meisjes ook

Mieke Van Houtte – onderwijssocioloog (UGent)

Tradwives

Of je nu m, v of x bent: de kloof in onderwijs tussen jongens en meisjes laat niemand onberoerd. We vinden er allemaal wat van, want we zijn allemaal betrokken partij. Aan de overkant van de oceaan schreef de Amerikaan Richard Reeves er een bestseller over: ‘Of Boys and Men’. Reeves trekt aan de alarmbel en stelt dat we de jongens vergeten zijn. Hij benadrukt dat emancipatie voor meisjes nodig blijft, en dat zijn verhaal geen pleidooi tegen feminisme is. Maar meer aandacht voor de positie van jongens acht hij cruciaal. In het belang van mannen én vrouwen.

Richard Reeves ziet in zijn Amerika een ideologische breuklijn die ook in onze maatschappij doorschemert. Met progressieve stemmen die biologische verschillen tussen man en vrouw te snel onder de mat vegen. En conservatieve denkers die daar opnieuw meer traditionele opvattingen over de positie van man en vrouw tegenoverstellen.

Reeves’ redenering: mannen die uit de boot vallen in het onderwijs en kansen mislopen op de arbeidsmarkt, voelen zich niet gezien en gaan op zoek naar een verhaal dat hun mannelijkheid bevestigt. Een verhaal dat volgens hem uitmondt in stemmen voor Trump, tradwives en de manosfeer.

Sponzen shortjes

Eerst even inzoomen op dat hele nature-nurture debat. Waren we niet net op weg om die traditionele denkbeelden over mannen en vrouwen overboord te kieperen? Zijn jongens en meisjes echt anders? Of is dat enkel het gevolg van de context waarin ze opgroeien? Vrij vertaald: is het jongensprobleem vooral het gevolg van opvattingen die we kinderen van jongs af – ook onbedoeld – inprenten?

Van Houtte wijst allerminst beschuldigend naar leraren. “Onze maatschappij hou je onmogelijk buiten de schoolmuren. We zien vandaag de tendens om biologische verschillen opnieuw sterker te benadrukken. Met als exponent de genderreveal-party’s, die komen overwaaien uit de VS. Alsof het geslacht het eerste en belangrijkste is wat er over je kind te vertellen valt.”

“Nog zo’n signaal is de mode. In de jaren zeventig van de vorige eeuw droegen kleuters allemaal dezelfde sponzen shortjes. Vandaag zie je in een oogopslag de verschillen tussen meisjes en jongens op de speelplaats. Of speelgoed: waar Lego vroeger gewoon blokjes uitbracht, koop je nu bouw-dozen. Met ruimteraketten voor de jongens, en beautysalons voor de meisjes.”

Toch heb je volgens Van Houtte als leraar zeker impact op het wereldbeeld van je leerlingen. “Gewoon al door je bewust te zijn van de stereotiepe denkbeelden waar we allemaal vatbaar voor zijn. ‘Ik zoek 2 sterke jongens om de waterflessen te dragen’, ‘welke lieve meid troost dat kleutertje even’: met die microsignalen voeden we al op jonge leeftijd de verschillen. En dat helpt niet.”

© Tine Schoemaker

Trage jongens

Wim Beyers boog zich als ontwikkelingspsycholoog over het jongensprobleem in onderwijs. “Voor alle duidelijkheid: dé man, dé vrouw, die bestaan niet. Maar over de hele populatie zie je wel constanten. Meisjes doen het gemiddeld genomen beter voor taal, jongens staan van nature net iets sterker in wiskunde. Mannen kunnen beter kaartlezen, vrouwen hebben scherpere antennes voor emoties. En die verschillen kan je niet uitsluitend aan een andere opvoeding wijten.”

Dat er biologische verschillen bestaan tussen de hersenen van jongens en meisjes en dat ze soms ‘anders’ denken, verklaart toch nog niet waarom jongens het minder goed doen op school? Wim Beyers: “Een meer bepalende factor is de snelheid van hun ontwikkeling. Neem er maar eens een klasfoto van een willekeurige klas dertienjarigen bij. De meisjes torenen soms letterlijk boven de jongens uit. Jongedames naast jongetjes.”

“De lichamelijke ontwikkeling start bij jongens gemiddeld 2 jaar later dan bij meisjes. Op die leeftijd een gigantisch verschil. En dat is enkel wat je aan de oppervlakte ziet. Want ook de hersenen van jongens hinken 2 jaar achterop. Vaardigheden zoals impulscontrole en langetermijndenken ontwikkelen ze veel trager. Niet toevallig eigenschappen waar je heel wat aan hebt als je je aandacht bij de les wil houden of je voorbereidt op die grote toets van volgende week.”

In de kast

Christoffer Merens volgt als coördinator in Heilig-Hart & College Halle de leerlingen van het derde jaar op die extra ondersteuning nodig hebben. Komen opvallend vaak op zijn pad: jongens in de dubbele en arbeidsmarktfinaliteit.

“Je kan er niet omheen dat jongens vaak langer kind blijven. Ze stuiteren door de klas, wippen op en neer op hun stoel. En zelfs in het derde middelbaar zetten ze de boel nog op stelten door propjes te gooien of zich in de kast te verstoppen tijdens de leswissel. Streken die de meisjes in hun klas vooral erg kinderachtig vinden.”

Wim Beyers bevestigt dat patroon. “Onderzoek ging na hoe leraren naar jongens in de eerste graad secundair kijken. Moeite met stilzitten, druk, wanordelijk en weinig focus: het was opvallend hoe leraren het gedrag van de jongens vooral omschreven met termen die we aan ADHD linken.”

“De gevolgen van die latere ontwikkeling kunnen lang doorwerken. Niet elke jongen ontwikkelt zich langzamer. Maar wie uitvalt op gedrag en cijfers, komt sneller in de waterval terecht. Als jongens merken dat ze sociaal en cognitief achterophinken, als ze vaker negatieve feedback krijgen van hun leraren en als de meisjes in hun klas hen niet interessant vinden, vreet dat aan hun zelfbeeld. En die ondertoon kan ook jaren later blijven hangen.”

Niet alleen de lichamelijke ontwikkeling begint later
bij jongens. Ook hun hersenen hinken twee jaar achterop

Wim Beyers – ontwikkelingspsycholoog (UGent)

Stille meisjes

Onderzoek van Els Consuegra (VUB) toonde zwart op wit aan dat we jongens in de klas – onbewust – anders behandelen. “Leraren tikken jongens bijna 3 keer zo vaak op de vingers”, verduidelijkt Mieke Van Houtte. “Deels terecht, omdat de jongens effectief meer storend gedrag vertoonden. Maar omdat je vaker botst, vul je als leraar gedrag ook sneller in. En zien we dat meisjes met hetzelfde gedrag vaker wél wegkomen.”

“Meisjes die fluisteren, zullen het wel over de leerstof hebben. En een jongen met een slecht cijfer? Wellicht lui. We zijn als mens enorm gevoelig voor aannames waarbij we een bepaald gedrag aan een bepaalde groep koppelen. Het is aartsmoeilijk om nooit in zulke denkfouten te trappen. De leraren die deelnamen aan het onderzoek van Consuegra, stonden zelf versteld toen ze de videobeelden van hun les bekeken.”

Beyers: “Jongens externaliseren vaker wat ze voelen, meisjes keren meer naar binnen. De signalen van jongens kan je niet negeren, en dus grijp je sneller in. Het helpt dat we ons daarvan bewust zijn. Ook in het belang van de meisjes: omdat ze problemen internaliseren, missen we de signalen soms. Aan de buitenkant zie je een leerling die het uitstekend doet. Terwijl dat meisje zich misschien al een hele tijd niet goed voelt, zich sociaal isoleert, een eetstoornis ontwikkelt of zich verliest in perfectionisme.”

Mieke Van Houtte knikt. “Typerend voorbeeld: een Scandinavisch onderzoek detecteerde opvallend veel meisjes met een ‘onderwijsburn-out’: meisjes die constant op de toppen van hun tenen lopen, ten koste van zichzelf een mooi parcours afleggen en in elkaar zakken eens ze de streep van het zesde middelbaar halen.”

Waaghalzen

Meisjes die er een erezaak van maken om mooie punten te halen terwijl jongens achteroverleunen: Christoffer Merens herkent het maar al te goed. En ziet hoe jongens het vooral vervelend vinden als iemand hen zou verdenken van inzet voor school. “Bij meisjes zie je sneller tranen. Jongens tonen pas dat het hen raakt als ze een-op-een bij me zitten en de impact van hun cijfers of hun gedrag onder ogen moeten zien.”

“Jongens zijn ook gevoeliger voor risicogedrag”, stipt Mieke Van Houtte nog een verklaring aan. “Van waaghalzerij in het verkeer tot de grenzen opzoeken in de klas. Of gewoon eens uittesten wat er gebeurt als je niet leert voor je examens.”

“Daar ligt trouwens een deel van het antwoord op de vraag waarom de weegschaal op de werkvloer nog steeds in het voordeel van mannen doorslaat, ook al zijn ze in de minderheid in het hoger onderwijs. In de politiek stappen, een leidinggevende positie ambiëren of een bedrijf uit de grond stampen: dat is een sprong in het diepe. Of je de job aankan, weet je nooit vooraf. Mannen zijn vaker bereid om die risico’s te nemen.”

© Tine Schoemaker

Jongensscholen

Jongens vertonen dus meer risicogedrag, externaliseren vaker, ontwikkelen trager en ondervinden meer druk om zich niet in te zetten voor school. Oorzaken genoeg, maar hoe zit het met de oplossingen?

Een eerste piste: gescheiden onderwijs. Dat idee circuleert de laatste jaren weer vaker. Mieke Van Houtte kent het pleidooi, maar wijst naar onderzoek: “Jongens presteren beter naarmate ze met meer meisjes in de klas zitten. Hun gedrag én hun studiebetrokkenheid gaan erop vooruit. Meisjes corrigeren jongens vaak; ze zetten hen op hun plaats als ze over de streep gaan. De jongens worden bij wijze van spreken ‘opgevoed’ door de meisjes.”

“Ook meisjes presteren trouwens beter naarmate er meer meisjes in de klas zitten. Zowel voor jongens als meisjes lijkt een overtal aan meisjes dus beter, maar dat is natuurlijk niet realistisch. Vlaams onderzoek in de jaren negentig toonde trouwens aan dat meisjes in een gemengde school meer stress en een lagere sense of belonging ervaarden dan in gescheiden onderwijs. Terwijl jongensscholen internationaal vaak echte machobastions bleken.”

“Dat geldt trouwens niet enkel voor gedrag. Tieners zijn enorm gevoelig voor de heersende groepsnormen. Die norm beïnvloedt hun gedrag én hun motivatie. In een vrouwelijke schoolcultuur, waar de meeste leerlingen het maar normaal vinden dat je de les niet boycot of je verliest in machogedrag, passen jongens zich aan. Even terug naar effortless achievement als hoogste goed: wanneer ze in de klas zitten met voldoende meisjes die inzet voor school géén schande vinden, wordt het voor jongens ook veiliger om hard te werken voor schoolresultaten.”

Reeves pleit niet voor gescheiden onderwijs, maar heeft wel een andere ingrijpende maatregel in gedachten: laat jongens een jaar later starten met school en verklein op die manier de ontwikkelingskloof met meisjes. Zo radicaal ziet Beyers het niet. “Jongens halen hun ontwikkelingsachterstand in tegen het einde van de middelbare school. Als je hun leerproces bewust vertraagt, verliezen ze tijd en krijg je frustraties omdat ze net als hun vrouwelijke leeftijdsgenoten klaar zijn voor een volgende stap.”

Van volledig gescheiden onderwijs is ook Beyers geen voorstander. “Maar ik pleitte in het verleden wel voor een tijdelijke splitsing in de eerste graad secundair. Daar is de mismatch tussen jongens en meisjes het grootst. Al kan je dat zeker ook op andere manieren oplossen. Leerlingen verschillen nu eenmaal, ook op zoveel andere vlakken. Scholen met flexibele trajecten bieden in mijn ogen een effectief antwoord op zulke verschillen.”

Meer mannen voor de klas

Gescheiden onderwijs? Net als deze Vlaamse experten ziet ook Christoffer Merens er weinig brood in. Over naar een tweede oplossing die Reeves naar voor schuift: meer mannen voor de klas. De vraag die hij zich stelt: waar waren de boodschappen om mannen warm te maken voor de zorg en het onderwijs terwijl we wel voluit STEM-campagnes voor meisjes lanceerden?

Christoffer Merens knikt: “In lagere scholen is het evenwicht zoek, maar ook in ons team secundair is het aantal mannelijke collega’s beperkt. En dat is jammer. Niet omdat mannen en vrouwen op een andere manier zouden lesgeven, daar geloof ik niet echt in. Maar of je man of vrouw bent, heeft misschien wel een impact op hoe sommige leerlingen naar je kijken.”

“Dat maakt de job voor vrouwelijke collega’s soms nóg uitdagender. Als man bots je in mijn ervaring minder vaak op weerstand bij jongens. Maar veel belangrijker: je krijgt de kans om een positief rolmodel te spelen. Je kan voorleven hoe je respect toont voor vrouwen. Want lacherige opmerkingen over de rol van de vrouw, echo’s van Andrew Tate: die hoor je wel bij sommige jongens.”

“Meer mannen voor de klas? Graag. Niet omdat ze anders of beter zouden lesgeven. Wel omdat representatie ertoe doet, voor elke groep. Leerlingen met een migratieachtergrond voelen zich wellicht meer gezien als ze zich herkennen in de leraren die voor hen staan. Net zoals jongens zich makkelijker identificeren met de school en zelf op hun beurt sneller voor onderwijs kiezen als ze er positieve rolmodellen ontmoeten.”

Les op jongensmaat

In Vlaanderen liep intussen al een campagne om meer mannen te overtuigen van een job in het basisonderwijs. Dat het tijd vraagt eer de geesten rijp zijn voor die ommezwaai, is logisch. Wat sneller kan: onze didactische keuzes bijstellen. Want als jongens het lastiger hebben, moeten we onze aanpak dan meer op hen afstemmen? Meer competitie in de les? Meer autonomie en ruimte om te experimenteren? Of zijn jongens net gebaat bij extra duidelijke grenzen om hun zwakkere impulscontrole te ondersteunen?

“Gooi ik er een quizje tussen, dan schieten de jongens plots wakker”, weet Christoffer Merens. “Winnen, weet je wel. Maar even goed oordelen een paar haantjes dat de inspanning niet de moeite is en keert de groep. Een handleiding om aan jongens les te geven, bestaat volgens mij niet.”

Mieke Van Houtte: “Toch kan het niet de bedoeling zijn dat je de verschillen tussen jongens en meisjes negeert. Genderneutraal lesgeven is onmogelijk. Geef genderbewust les. Maar trap tegelijk niet in stereotypes. Want die hebben een negatieve impact op hoe jongens naar zichzelf kijken.”

“Geef vooral goed les”, besluit Wim Beyers. “Met een evenwichtige mix van groepswerk en individueel werk, van directe instructie en zelf uitzoeken, van competitie en samenwerken. In je eentje zal je de oorzaken van onderpresterende jongens niet wegwerken. Maar als je rekening houdt met de verschillen in ontwikkeling tussen je leerlingen, en dus ook tussen jongens en meisjes, dan maak je wel een groot verschil.”