PISA 2025: lezen als grootste zorgenkind

Hoe scoren Vlaamse leerlingen op wiskunde, lezen en wetenschap? En zien we dezelfde tendensen in andere Europese landen? UGent-onderzoekers Liesbet Berlamont en Johan van Braak analyseren de PISA-resultaten.

Brengt PISA 2025 opnieuw slecht nieuws?

Liesbet Berlamont: “Deels wel. Onze resultaten voor lezen en wiskunde dalen weer. Vlaamse leerlingen verliezen respectievelijk 16 en 12 punten tegenover de corona-PISA in 2022. Voor wetenschappen doen we het even goed als in de vorige afname. Maar als we uitzoomen naar de voorbije 10 jaar speelden we voor wetenschappen 20 punten kwijt, voor lezen en wiskunde nog meer. Bovendien zakken we in die periode sterker dan de meeste andere landen.”

Johan van Braak: “Die cijfers komen niet uit de lucht vallen. Ze liggen in lijn met andere onderzoeken. Als onze 10-jarigen gemiddeld zwak scoren op de meeste recente TIMSS en PIRLS, dan kan je niet verwachten dat die groep plots een reuzensprong maakt in PISA 2025.”

“Voor wetenschappen, wiskunde – ondanks de sterke daling – en het nieuwe domein computationeel probleemoplossen staan we (nog altijd) in de Europese top. Maar voor lezen zakken we naar het OESO-gemiddelde. Daar kan zelfs de grootste PISA-criticaster niet omheen. Tegelijkertijd stellen we vast dat veel Europese landen afglijden. Het hele continent zit dus met een onderwijsprobleem.”

Onderzoeker UGent Liesbet Berlamont over de resultaten van PISA 2025.

“Bijna 30% van de leerlingen haalt het basisniveau voor lezen niet”

Liesbet Berlamont,
onderzoeker UGent

Lezen is het grootste zorgenkind van PISA 2025. Hoeveel leerlingen halen het basisniveau niet?

Liesbet: “Bijna 30% van onze 15-jarigen haalt die lat niet. Jongens presteren slechter dan meisjes: 35% zit onder het basisniveau. Ruim 40 tot 50% van de leerlingen met een lage sociaaleconomische status (SES), andere thuistaal of migratieachtergrond scoort ook onvoldoende op lezen. In de arbeidsmarktgeoriënteerde studierichtingen loopt dat cijfer op tot 75%.”

“Die leerlingen missen volgens de OESO de vaardigheden om volwaardig mee te draaien in de samenleving. In een forum kunnen ze niet onderscheiden wat waardevolle informatie is. De hoofdgedachte uit een tekst halen, gaat ook niet. Dat kan gevolgen hebben voor hun verdere school- en werkloopbaan. Die leerlingen hebben het moeilijker om schriftelijke info te verwerken die relevant is voor hun opleiding, stage of werk.”

Het aantal laagpresteerders stijgt, terwijl de toppers verdwijnen. Illustreert wiskunde dat het best?

Johan: “Op de eerste PISA-testen voerden we voor wiskunde de ranking aan. Vlaanderen telde meer dan 30% toppers en relatief weinig laagpresteerders. In 2018 kruisten die groepen elkaar. Vandaag tellen we voor elke topper meer dan 2 leerlingen die bijvoorbeeld geen hoeveelheden in percentages kunnen uitdrukken of de ene meeteenheid omzetten naar de andere. Ook voor lezen en wetenschappen neemt het aantal laagpresteerders toe.”

Liesbet: “PISA 2025 toont dat de kloof tussen leerlingen blijft bestaan. Ze groeit niet: de scores van de hoogst en laagst presterende leerlingen zakken aan hetzelfde tempo. Leerlingen met een andere thuistaal of migratieachtergrond – hun aantal neemt toe – doen het duidelijk minder goed op alle PISA-domeinen. Maar vooral SES blijft dé grote voorspeller van de resultaten.”

Onderzoeker UGent Johan van Braak over de resultaten van PISA 2025.

“Polarisatie helpt ons onderwijs niet vooruit. Een sereen debat wel.”

Johan van Braak,
onderzoeker UGent

Zijn leerlingen gemotiveerd om toetsen af te leggen? Kan dat de resultaten bepalen?

Liesbet: “De OESO peilt naar het responsgedrag van leerlingen. Ze merkt in veel landen dat leerlingen te haastig antwoorden en zich niet meer kunnen vastbijten in langere teksten. Specifiek voor Vlaanderen geven leerlingen aan dat ze minder nieuwsgierig zijn om te leren dan het OESO-gemiddelde. Dat geldt ook voor hun doorzettingsvermogen om taken tot een goed einde te brengen.”

Johan: “Die zelfrapportage als dé grote verklaring voor de dalende resultaten zien, is een brug te ver. Dat neemt niet weg dat niemand graag leest dat een groep leerlingen minder doorzettingsvermogen heeft en lessen tijdverlies vindt. Al geven onze tieners ook wel aan dat ze het gevoel hebben erbij te horen op school.”

Liesbet: “Engeland zit bij de koplopers voor lezen, wiskunde en wetenschappen. Meer zelfs: terwijl veel Europese landen sterk dalen, houdt Engeland zijn scores stabiel tussen 2015-2025 en stijgt het op korte termijn voor wetenschappen. Na controle voor SES evenaren leerlingen met een andere thuistaal leeftijdsgenoten die thuis meestal Engels spreken.”

“Jongens scoren over het Kanaal net als bij ons hogere punten voor wiskunde dan meisjes. Maar anders dan in de meeste landen of regio’s doen jongens het ook beter voor wetenschappen en beperken ze de achterstand op lezen tegenover meisjes.”

Johan: “25 jaar PISA-onderzoek leert ons wel deze les: je kan je niet zomaar spiegelen aan een ander land. Iedereen boekte in de beginjaren van PISA vliegtickets naar Finland toen het, anders dan vandaag, de ranking aanvoerde. Op zoek om de gouden succesformule te kopiëren. Zo simpel is het natuurlijk niet.”

“Onderwijs heeft evenveel lagen als een ui. De binnenste schil draait om de leerlingen en de klas, daarna gaat het via de school naar het hele onderwijssysteem – denk aan de keuze voor een kennisrijk curriculum, maar ook vroege of late tracking – en het eindigt met maatschappelijke evoluties zoals ontlezing en ongelijkheid. Al die schillen bepalen samen op elkaar hoe sterk je onderwijs is. En om het extra complex te maken: ze werken ook nog eens op elkaar in.”

PISA maakt altijd veel los in de media. Wat hoop je daar wel te lezen, en wat niet?

Johan: “Onderwijs raakt iedereen. Zeker als de scores tegenvallen. Toch hopen we dat deze rijke bron aan resultaten de nuance krijgt die ze verdient. We weten dat sommige mensen PISA als meetinstrument zullen betwisten en andere de test framen als de ultieme meetlat voor onderwijskwaliteit.”

“We weten ook dat mensen zich zullen vastbijten in de PISA-uitkomst die past binnen hun persoonlijke ideeën over goed onderwijs. Dan dreigen verschillende kampen naar elkaar te wijzen. Die polarisatie helpt ons onderwijs niet vooruit. Een grondige analyse en een sereen debat wel.”

PISA test elke 3 jaar hoe goed 15-jarigen kennis en vaardigheden kunnen toepassen in situaties uit het dagelijkse leven. In Vlaanderen namen ongeveer 4000 leerlingen deel uit 137 scholen. Lees het volledige PISA-onderzoek op Onderwijs Vlaanderen.

Bart De Wilde