Filosoof Martha Claeys: “Samen trots zijn op je job: dat helpt"

Loop je naast je schoenen of sta je er net stevig in? En hoe leer je trots zijn? Zelfs een langlopend onderzoek en boektitel later, blijft trots lastig voor filosoof Martha Claeys. “Maar ik wil emoties niet oplossen, wel begrijpen.” Dus blijft ze, net als ooit op de schoolbanken, niet-evidente vragen stellen.

Filosoof Martha Claeys over trots zijn op je job — **Filosoof Martha Claeys:** “Als vrouwen zichzelf op de voorgrond plaatsen, vinden we dat snel té.”

Martha Claeys: “Of nadenken over emoties wel filosofie is? Hoe we blijdschap, angst of woede ervaren, dat is heel erg persoonlijk en intiem. Maar door taal te geven aan gevoelens en onze emoties te leren begrijpen in hun sociale context, kan je ze ook ethisch of filosofisch onderzoeken.”

“Ik verdiepte me in trots. Net als schaamte, spijt of jaloezie
een zelf-reflexieve emotie. Je moet over jezelf kunnen nadenken. Maar wat waardeer je dan in dat zelfbeeld? Waar kan je trots op zijn? En vinden we dat altijd gepast? Emoties bestaan nooit op zichzelf. Wat we voelen, wordt mee bepaald door de rollen die we invullen en de verwachtingen die we van elkaar hebben. En dat is ook voor leerlingen en leraren niet anders.”

Op een mooi resultaat of knappe prestatie mogen leerlingen toch trots zijn?

Martha Claeys: “Zelfwaardering is één vorm van trots. Een goed rapport of een schitterende vertolking tijdens het schooltoneel: we zijn trots op wat we gerealiseerd hebben. Maar we kunnen ook trots zijn op onszelf, gewoon om wie we zijn. En die zelfliefde is onvoorwaardelijk, ongeacht je punten voor wiskunde of je beeptest-score. Je respecteert jezelf als mens en vindt dat je dezelfde rechten of behandeling verdient als anderen. Zonder verdere verantwoording.”

“Als leraar loont het ook om dat zelfrespect te versterken. Die trots zorgt ervoor dat leerlingen zich goed in hun vel voelen en weten dat ze evenveel ruimte en kansen verdienen. Dat hun mening ertoe doet. Of dat niemand, om welke reden dan ook, het verdient om gepest te worden.”

Wat we waarderen, kadert altijd in een brede maatschappelijke context
Martha Claeys
filosoof

Welke plaats krijgt trots eigenlijk in ons onderwijs?

Martha Claeys: “Empathisch reageren of je ontgoocheling ombuigen: op school leren we omgaan met emoties. Maar trots lijken we niet te veel aan te moedigen. Zorgt trots ervoor dat leerlingen zichzelf overschatten of dat er competitie in de klasgroep sluipt? Want door uitsluitend resultaatgericht te focussen op trots, voer je de prestatiedruk op en creëer je een hiërarchie onder je leerlingen.”

“Het doet bijna Amerikaans aan. En voor die meritocratische onderwijsaanpak moeten we oppassen, denk ik. Te meer omdat we trots dan linken aan bepaalde prestaties, en andere verdiensten uit het oog dreigen te verliezen.”

“10/10 halen op een herhalingstoets, je schoolagenda vlekkeloos invullen, een brave, aandachtige leerling zijn. ‘Dan mag je trots zijn!’ Maar toch ook als je een ruzie tussen vriendjes oplost, ambiance brengt of spontaan je vieruurtje deelt? Wat we waarderen, kadert altijd in een brede maatschappelijke context.”

“En die is net zo bepalend als de specifieke context van elke leerling. Door te benadrukken dat iemand trots mag zijn, insinueer je ook: ‘Je hebt er zelf voor gewerkt’. Of: ‘Dat is helemaal jouw verdienste!’ Hoewel het kinderen stimuleert om dat te horen, worden schoolresultaten ook beïnvloed door de thuisomgeving van leerlingen. Hebben ze een rustige studeerplek? Begeleiden hun ouders hen bij hun huiswerk? Groeien ze op zonder medische of
financiële zorgen?”

“Natuurlijk wil je de inspanningen van je leerlingen waarderen, maar trots kan evengoed hun zelfbeeld ondersteunen. Leerlingen die voelen dat ze er mogen zijn, hun zelfvertrouwen opbouwen of het woord nemen: ook dat is trots. Zeker voor kinderen die op hindernissen botsen tijdens hun schoolloopbaan of moeilijkheden ondervinden in onze samenleving. We moeten vermijden dat zij hun eigenwaarde verbinden aan pakweg dyslexie of een krap gezinsinkomen.”

Hoe zou juf Martha of mevrouw Claeys dat in haar
klas aanpakken?

Martha Claeys: “Elke leerling serieus nemen, daar zou ik in mijn klas sterk op letten. Ik geloof dat kinderen zo écht het gevoel krijgen dat ze gezien en gehoord worden. ‘Mijn mening doet ertoe, dus ik doe ertoe.’ Deels omdat ik daar in mijn eigen schooltraject zoveel aan had. Aan leraren die hun vooroordelen en autoriteit opzijzetten en mij zagen als iemand die hen van gedachten kon doen veranderen of met wie ze konden redeneren.”

“Leraren weten snel wanneer een leerling opleeft. De ene wanneer die een lastige integraalvergelijking oplost, de andere als die fruit mag uitdelen in de pauze. Om daarop in te spelen, moet je je leerlingen eerst goed leren kennen, want iedere persoonlijkheid vereist wel een andere aanpak. En ik ben ervan overtuigd: élke leraar wil die individuele aandacht bieden.”

Wat is daarvoor nodig?

Martha Claeys: “Willen we sterk onderwijs op maat van elke leerling, dan moeten we ook de noden en draagkracht van leraren ernstig nemen. Denk aan een beheersbare workload, haalbare klassen en minder planlast. Simpelweg tijd creëren om in de ontwikkeling, kennis en het welbevinden van kinderen en jongeren te investeren.”

“En dat doen leraren met hart en ziel. Zonder twijfel. Maar we zadelen hen als samenleving op met een quasi onmogelijke morele taak. Daardoor krijgen ze constant het gevoel tekort te schieten als ze niet voor elke leerling de gepaste uitdaging of ondersteuning kunnen garanderen. Erg frustrerend, of zelfs ontmoedigend. Als leraren dus vragen naar betere werkomstandigheden of voorwaarden, verdienen ze daarom toch meer solidariteit van ons, de niet-leraren.”

We mogen niet zomaar uitgaan van de grenzeloze passie van leraren
Martha Claeys
filosoof

Waarderen we het beroep van leraar onvoldoende?

Martha Claeys: “We linken vandaag veel minder trots aan het lerarenberoep dan vroeger. De tijd van de schoolmeester als dorpsautoriteit ligt ver achter ons. Aanzien maakte plaats voor spot – ‘Ze hebben altijd vakantie! En om halfdrie zijn ze klaar met werken’, misprijzen – ‘Those who can’t do, teach’ – of zelfs verwijten – ‘De onderwijskwaliteit gaat achteruit, het niveau van onze leraren daalt!”

“Gelukkig zijn heel wat leraren wel terecht trots op hun job. Maar maatschappelijke erkenning moet van elders komen. Van ons allemaal. In tijden van hoge werkdruk en lerarentekort, kan je niet verwachten dat leraren ook nog moeten strijden voor de waarde van hun job.”

“Waardering gaat trouwens veel verder dan complimenten. Een persoonlijk kaartje of leuke attentie: ik onderschat dat niet. Maar het is vooral belangrijk dat leraren zich gezien en gehoord voelen. We mogen niet uitgaan van hun vrijwillige of grenzeloze passie. Vergelijk het met ons dagelijks applaus voor alle zorgmedewerkers tijdens de coronacrisis. Hartverwarmend, maar waar blijven die betere arbeidsvoorwaarden?”

Als je job maatschappelijk onder druk staat, hoe blijf je
dan zelf een trotse leraar?

Martha Claeys: “We kennen allemaal enthousiaste leraren met een haast onuitputtelijke drive. Maar ook zij keren de perceptie niet in hun eentje. Trots kan daarentegen wel een heel inspirerende emotie zijn, zeker in groep. Ik durf het vergelijken met de Pride. Zijn wie je wil zijn en samen opkomen voor je rechten. Daar spat de collectieve trots van af. Net dat moedigt en trekt aan.”

“Trots kan je aanzetten om ruimte in te nemen die je misschien niet altijd evident hebt gevonden. Heel wat mensen of groepen hebben daar allerminst moeite mee. Maar ik kan me voorstellen dat leraren zichzelf of wat ze doen eerder minimaliseren vanuit een zorgende houding. Ze zetten hun leerlingen op de eerste plaats, niet zichzelf.”

“De link met zorgberoepen is daarom snel gelegd. En hoe zorgender, hoe vaker vrouwen in die beroepen staan. Het onderwijspersoneel in het Vlaamse leerplichtonderwijs bestaat voor meer dan driekwart uit vrouwen.”

“En aan gender verbinden we in onze maatschappij ook verschillende rollen of verwachtingen. Dat vrouwen eerder relaties tussen mensen onderhouden, zorgend in het leven staan, zichzelf wegcijferen. Maar als vrouwen zichzelf wél op de voorgrond plaatsen, vinden we dat toch snel ‘té’. Te aanwezig, te luid, te arrogant. Te trots.”

Jij bent zelf een jonge vrouw. Neem jij makkelijk je ruimte?

Martha Claeys: “Ik probeer dat, ja. Met wetenschappelijk onderzoek, als docent of door te schrijven, claim ik mijn ruimte als filosoof. Maar ik geef toe, die expertenrol vraagt soms wat innerlijke overtuigingskracht. ‘Dit is wel mijn plaats!’ moet ik mezelf soms wijsmaken. Al durf ik steeds meer op mijn expertise vertrouwen. De twijfel werk ik actief tegen.”

“Angst om te falen kan je trots onderuithalen. Ik was die leerling die bij elk examen zei: ‘Ik zal zeker gebuisd zijn.’ Maar eigenlijk moest ik durven erkennen: ‘Ik heb gewoon goed gestudeerd, ik ken de leerstof.’ Dat was geen leugen over mezelf, wel hoe het was. Maar vertrouwen en jezelf accepteren, dat moet groeien.”

Had je als kind of opgroeiende puber ook moeite met trots?

Martha Claeys: “Best wel. Dat is ook waarom ik er later onderzoek naar ging doen. Ik wilde op school altijd goede punten halen. Ik spiegelde me aan de top 3 van de klas. Hoewel dat vergelijken me aanspoorde om mijn best te doen en te leren, werd het tegelijk een vorm van trots die niet meer fijn voelde.”

“Onze samenleving – en zeker mijn Instagramgeneratie – is heel erg gericht op vergelijken. En als puber wil je in het plaatje passen. Of denk je dat dat moet. ‘Wat vinden mensen van mij?’ of ‘Hoe kom ik over?’: daar hield ik me erg bezig. Maar als je steeds denkt niet te voldoen, aan wat dan ook, maakt al dat vergelijken ook ongelukkig.”

“Door me daartegen te verzetten, heb ik ook andere vormen van trots zoals zelfacceptatie of zelfrespect te weinig toegelaten. ‘Dan ben ik alweer te veel met mezelf bezig’, dacht ik toen. ‘En dat is fout.’ Terwijl ik nu weet dat we die vormen van trots nodig hebben om te kunnen opkomen voor wat we belangrijk vinden of om onze plek in de samenleving in te nemen.”

Met leraren kunnen praten over emoties, biedt leerlingen een rijker perspectief op zichzelf
Martha Claeys
filosoof

Navigeren tussen vormen van trots. Kunnen leraren daarbij helpen?

Martha Claeys: “Kinderen en jongeren moeten op school hun trots kunnen verkennen. Maar die zoektocht komt onvermijdelijk met gedrag dat we als gepast én ongepast beoordelen. Stelt een trotse leerling zich arrogant of superieur op? Vervelend, dus negeer je die even. Of je kiest voor een opmerking, consequentie of straf. Hoewel het belangrijk is om te benoemen wat niet kan, lijkt het me net zo waardevol om uit te zoeken waar dat gedrag vandaan komt.”

“Als zestienjarige leerling schuwde ik zelf de confrontatie niet. Ik verbeterde leraren als ze een fout maakten, vroeg eindeloos door als hun uitleg voor mij te weinig klaarheid bracht. Leuk vonden ze dat meestal niet. Daarom voelde ik me vaak de irritante wijsneus. En dat bepaalde ook mijn zelfbeeld.”

“Tot 1 leraar mijn gedrag in een ander licht plaatste. ‘Martha, ik denk dat jij controle zoekt en dingen wil begrijpen, maar gefrustreerd raakt als dat niet lukt.’ Dat inzicht deed me milder naar mezelf kijken. Ik was geen aandachtzoeker of stoorzender, die leraren voor schut wilde zetten. Ik vond het gewoon lastig om iets niet te begrijpen en dat dan los te laten. Een juiste inschatting.”

“Voor mij hielp die analyse om eigenschappen van mezelf, die ik heel lang als negatief had beoordeeld, weer te waarderen. Of elke leraar dan psycholoog-therapeut moet zijn? Nee, daar pleit ik niet voor. Maar met leraren kunnen praten over je emoties en gedrag, kan wel een rijker perspectief op jezelf bieden. Geen hands-on oplossing, wel van onschatbare waarde.”

Vera Verdoodt