Leerlingen lagere school niet te jong voor zelfregulerend leren

Ook leerlingen in de lagere school zijn al klaar voor zelfregulerend leren. De leerlingen tweede leerjaar van Katrien Van Goubergen nemen hun leerproces in handen met zelfinstructie, taakmotivatie en zelfevaluatie.

Katrien Van Goubergen, basisschool Vennebos, Schilde: “Kinderen van 7 jaar in de lagere school zijn te jong voor moeilijke zelfregulerende vaardigheden, dacht ik lang. Plannen of doelen stellen tot daaraan toe, maar zelfmonitoring, taakstrategieën of zelfeffectiviteit? Mijn twijfel bleef, zelfs toen we ons op initiatief van de scholengroep als team verdiepten in de theorie van zelfregulerend leren (ZRL), het model van Zimmerman en het opleidingsmateriaal van onderzoeker Jeltsen Peeters.”

“Hoe leren we leerlingen hun leerproces optimaal benutten en daarvoor verantwoordelijkheid nemen? Maar toen we in 2023 leraren in een Amsterdamse school konden jobshadowen, was ik zo overtuigd dat ik een maand later gestart ben.” 

“Als ik leerlingen van andere scholen in mijn klas krijg, zie ik het verschil. Ze wachten op mijn teken om aan een taak te starten of zijn het niet gewoon om materiaal snel klaar te leggen. En vooral: ze hebben geen inzicht in waarom ze dat moeten doen. Onze leerlingen krijgen vanaf de kleuterklas zelfregulerende vaardigheden en zijn in mijn tweede leerjaar al geoefend in taakinitiatie en leeromgeving inrichten.” 

Leerlingen tweede leerjaar van Katrien Van Goubergen zijn klaar voor zelfregulerend leren — **Katrien Van Goubergen:** “Plannen of doelen stellen? Ik zie die vaardigheden als schuiven die we elk leerjaar een beetje meer vullen.”

21 schuiven 

“In mijn klas hangen de 21 vaardigheden van Zimmerman op. Ik zie ze als schuiven die we elk leerjaar een beetje meer opvullen. Een planningsformulier ziet er in het tweede leerjaar anders uit dan in het zesde. Sommige scholen kiezen ervoor om elk jaar te focussen op een paar schuiven. Wij laten zo veel mogelijk schuiven in een schooljaar aan bod komen. De kinderen ontwikkelen elke vaardigheid op hun niveau. En hoe meer herhaling, hoe beter.”

“Op dinsdag en donderdag werken mijn leerlingen aan zelfstandig werk en komen de zelfregulerende vaardigheden extra tot hun recht. We starten elke dag met de planning en doelen van de dag op het bord. Ze herhalen het doel van de dag: wat wil de juf dat ik op het einde van de les kan of ken, wat wordt er van me verwacht? Daarnaast bepalen ze ook een individueel doel van de dag: geconcentreerd luisteren naar de instructie, leesbaar schrijven.”

“Na een klassikale instructie gaan ze aan de slag. Ze schatten zelf in of ze verlengde instructie, gemakkelijkere of moeilijkere oefeningen nodig hebben. Tuurlijk lopen ze eens tegen de muur, maar dan vraag ik hen: ‘Waarom vind je deze oefeningen te moeilijk?’ En: ‘Helpt het als je volgende keer voor maaltafels de extra instructie volgt?’” 

“2 dagen hebben ze om zelfstandig hun reeks opgelegde taken af te ronden. De volgorde of tempo kiezen ze zelf. Ondertussen verbeter ik meteen hun taken zodat ze snel feedback krijgen. Afgewerkte taken gaan van het rode naar het groene bakje. Met de hulpdriehoek zie ik of zelfstandig werken lukt of dat ze hulp nodig hebben. Dat traint ook hun uitgestelde aandacht.” 

“In de klas hangt een affiche waar ze elke taak afvinken. Dat geeft mij in 1 oogopslag een overzicht van wie hoever staat en wie ondersteuning nodig heeft. Elke leerling maakt ook een portfolio met zelfevaluatie. Ze schatten hun zelfregulerende vaardigheden in de lagere school in met een sterretje van 1 tot 5. In het tweede leerjaar geven ze zichzelf plots een mindere score. Dan weet ik: ze groeien in zelfevaluatie. Dat komt ook aan bod op het oudercontact en rapport.” 

Leerlingen van het 2de leerjaar zelfsturend aan het werk — **Katrien Van Goubergen:** “Kinderen leren niet vanzelf plannen of doelen stellen. Je moet de strategieën bewust aanleren.”

Herhalen loont 

“We bouwen die zelfregulerende vaardigheden op van de eerste dag in de kleuterklas tot de laatste in het zesde jaar van de lagere school. Leerlingen leren dat uiteraard niet vanzelf. Vroeger zei ik: ‘Kijk allemaal je toets na.’ Maar ik leerde niet waarom en hóe ze dat moeten doen. Je moet de strategieën bewust aanleren. Een kind leert niet vanzelf plannen of doelen stellen. Ik laat ze uiteraard niet los, maar begeleid hen stap voor stap in hun groei.” 

“Hoe ik dat doe? Ik doe aan modelling. Ik denk luidop: ‘Hoe pak ik deze planning aan? Eerst ga ik alle taken goed lezen. Start ik met een opdracht die ik leuk of lastig vind? Voor welke taak heb ik meer tijd of extra uitleg nodig?’ Ik bevraag hen ook actief: ‘Waarom kies jij voor rekenen als eerste taak?’ En ik herhaal tot ik mezelf echt beu ben. Omdat dat loont. Ik gebruik bewust de moeilijkere termen zoals ‘efficiënt werken’. Met herhaling en concrete voorbeelden weten ze wat dat betekent en waarom dat belangrijk is.” 

“Ik hou zelfs tijd over om zorgleerlingen individuele aandacht te geven. Ze leren om hulp te vragen, bewust een rustig plekje te kiezen, hun planning aan te passen aan een dag met minder motivatie. En leerlingen met een ontwikkelingsvoorsprong leren doelen stellen en taakmotivatie om zich ook aan de moeilijkere oefeningen te zetten. En kinderen die thuis weinig ondersteuning krijgen, hebben meer vaardigheden in hun rugzak om schoolwerk tot een goed einde te brengen.”

“Zelfs onze jongste kleuters starten met ZRL. Onderschat ze niet. Ze hebben geen 7 maar 3 moetjes op een dag, ze plannen welke hoek ze kiezen en vinken op een lijstje af als ze een taak volbracht hebben. Ze schatten zichzelf in hoe goed ze al hun jas aandoen of hun naam schrijven. Dat doen ze door hun symbool op te schuiven op een lijn van zaadje tot bloem. Met een high five duiden ze aan of ze een taak leuk of niet leuk vinden. En met een timer kweken ze tijdsbesef.” 

Leraar Katrien Van Goubergen helpt leerling verder met opdracht — **Katrien Van Goubergen:** “Ze gaan van móeten naar intrinsieke motivatie omdat ze een doel stellen en weten waarom.”

Intrinsieke motivatie 

“Zelfregulerend leren leert leerlingen in de lagere school hun leerproces in eigen handen nemen. Ze leren dat een uitdagende opdracht hen in de leerkuil trekt – de fase van twijfel – en kennen de hulpmiddelen om eruit te geraken. We zorgen er ook voor dat elke leerling in de leerkuil geraakt, anders leren ze niet genoeg bij. Ze gaan van móeten naar intrinsieke motivatie. Een doel stellen en weten waarom geeft taakmotivatie. Het is goed voor hun leerresultaten, maar ook voor hun welzijn.” 

“Elke leraar zet in op zelfregulerend leren in de lagere school. En onze directeur maakt video’s waarin ze de vaardigheden uitlegt om uit een bepaalde situatie in de leerkuil te geraken. Dat maakt het concreet voor onze leerlingen en geeft ons allemaal dezelfde focus. Want het werkt pas echt als je de losse initiatieven verbindt, strategieën expliciet aanleert en als team samenwerkt aan een leerlijn. Elk jaar weer ben ik aangenaam verrast door wat mijn nieuwe leerlingen al kunnen aan de start van het schooljaar. En de leerlingen in het secundair vallen terug op wat zij bij ons leerden.” 

Teamwerk

“We zorgen er samen voor dat de nieuwe aanpak rond zelfregulerend leren in de lagere school niet verwatert. In de schoolgroep hebben we een grote professionele leergemeenschap waar we ervaringen en tips delen en over het muurtje kijken hoe collega’s het aanpakken. Op de maandelijkse teamvergadering is ZRL een vast onderwerp. We overlopen bijvoorbeeld de portfolio: ‘hoe loopt het bij alle collega’s, ‘hoe en wanneer bespreek je de portfolio’. Of we kijken samen naar een leervideo van Jeltsen Peeters en bespreken die.”

“Tijdens het wekelijkse graadoverleg met de zorgcollega komen naast de leerinhouden ook de ZRL-vaardigheden aan bod. De groei van een leerling bij ZRL wordt meegenomen naar het volgende leerjaar. Uit de tweewekelijkse filtergesprekken per graad met de kwaliteitscoördinator en directie komen actiepunten voor leerlingen, ook over ZRL. Dan kan je aangeven of je hulp nodig hebt bij ZRL aanleren. Nieuwe collega’s krijgen een spoedcursus en nemen we enthousiast onder onze vleugels om te groeien.”

Sara Frederix