Zinvol huiswerk: wat werkt echt?

Martin Valcke (UGent): “We houden intens van huiswerk in Vlaanderen. We zijn er zelfs aan verslaafd. Het is ons erfgoed, zoals witloof met ham en kaas. We serveren het graag en denken er niet aan om het recept te veranderen.”

Dat maakt het lastig om kritisch te kijken: werkt huiswerk wel? En wanneer werkt het? Tegelijkertijd zuchten leraren wel eens over het niet aflatende verbeterwerk, de administratie voor leerlingen die weer hun huiswerk niet gemaakt hebben, en ouders die niet betrokken zijn of net heel duidelijk de schrijftaak of presentatie overgenomen hebben.

Martin Valcke: “Verbeterwerk is niet meteen de favoriete bezigheid van leraren. Toch stoppen we met zijn allen veel tijd in taken en toetsen verbeteren. Die tijd kunnen we ook effectiever inzetten om leerdoelen te bereiken.”

Complex

Martin Valcke: “Een leerling moet huiswerk thuis zelfstandig kunnen maken. Huiswerk is heel complex omdat er zoveel factoren spelen waar je geen zicht en impact op hebt. Een leerling heeft een rustige omgeving nodig, moet zich kunnen focussen en doorwerken – niet ondersteboven in de zetel of ’s morgens op de bus dus. Je weet niet hoeveel tijd het hen kostte, welke leerstrategie ze gebruikten, of wie geholpen heeft. Je geeft dus een belangrijk deel van het leer-proces uit handen.”

“Bij jonge leerlingen heeft huiswerk weinig zin. Hun executieve functies zijn nog onvoldoende ontwikkeld om zelfstandig een taak tot een goed einde te brengen. En achteraf kunnen ze niet meer reconstrueren hoe ze het deden en of ze het gemakkelijk of moeilijk vonden. Pas vanaf de derde graad lagere school heeft huiswerk een klein positief effect. Vanaf het secundair iets meer, en in de derde graad secundair: zeker doen.”

“De ongeschreven regel dat je elk leerjaar 10 minuten huiswerk bijtelt, is nergens op gebaseerd. Die regel negeert de sterke individuele verschillen tussen leerlingen. Op jonge leeftijd geldt zelfs: hoe meer huiswerk, hoe kleiner het effect.”

“De ongeschreven regel van 10 minuten huiswerk per leerjaar erbij is nergens op gebaseerd”

Martin Valcke – professor onderwijskunde

Doel onder de loep

Is dit dan een pleidooi voor een leven zonder huiswerk? Martin Valcke: “Zinvol huiswerk heeft wel degelijk een positief effect, maar er zijn ontzettend veel voorwaarden. Dus uit gewoonte huiswerk geven, is geen goed idee. Het kan zelfs averechts werken en leermoeheid in de hand werken.”

“Een basisregel: neem de doelstelling van je huiswerk onder de loep. Huiswerk dient alleen om leerstof, die al op school is verwerkt en ingeoefend, thuis extra in te oefenen. Thuis herhalen, naverwerken, voorbereiden of herhalen in een andere werkvorm is helemaal oké. Jonge kinderen 5 minuten laten lezen of maaltafels automatiseren – mét begeleiding – ook. Maar thuis nieuwe leerstof zelfstandig verwerven niet. Zinvol huiswerk is stilstaan bij wat je op school doet.”

Scoren zonder huiswerk

Vzw De Schoolbrug slaat de brug tussen scholen en ouders. Oorspronkelijk probeerde de organisatie lagere scholen te overtuigen om huiswerkvrij te worden. “Maar die boodschap wekte te veel weerstand op.” Gert Rooms begeleidt nu scholen naar een zinvol huiswerkbeleid. “Wij willen de lat absoluut niet lager leggen. Onze motivatie is net sterk onderwijs voor iédereen.”

“Naar gelijke kansen streven, betekent niet dat je iedereen gelijk behandelt. Neem de klaslijst er eens bij en duid de koplopers aan die extra oefening thuis eigenlijk niet nodig hebben. Voor hen is huiswerk zelfs demotiverend. Schrap ook de leerlingen aan de staart van de klas die het lastig hebben met het tempo en thuis te weinig ondersteuning krijgen. Dan blijft er nog een heel klein groepje over uit de middenmoot voor wie extra automatiseren zeker helpt. Terwijl nu vaak de hele klas hetzelfde huiswerk krijgt.”

Alternatieven op school

De Schoolbrug biedt scholen alternatieve werkvormen om aan doelstellingen van huiswerk te werken zoals automatiseren, inoefenen, leren leren, plannen, werkhouding, discipline en doorzettingsvermogen. Gert Rooms: “Leerlingen moeten op school aan die doelstellingen werken. Kunnen 9-jarigen al helemaal zelfstandig plannen? Niet alle ouders kunnen hun kind daar even goed in ondersteunen. Daarom is onze zorg: goed onderwijs voor álle leerlingen. In de klas zie je hoe ze werken en kan je bijsturen. Daar heb je impact, thuis niet.”

“Laat leerlingen hun weekplanning in de klas maken. Reserveer tijd om zelfstandig aan taken te werken op school. Geef ze tijd om in de klas te studeren voor een toets en observeer. Leer ze in de klas de technieken aan om te focussen. Laat ze als huiswerk op een post-it een spiekbriefje voor de toets maken. Daar wordt elke leerling enthousiast van. En je ziet hoe goed ze al leerstof kunnen samenvatten.”

“Huiswerk heeft ook als doel een brug tussen school en thuis leggen. Ook dat kan op verschillende manieren. Maak bijvoorbeeld een sokkenmuur. Steek succes-ervaringen rond breuken, veters strikken of minder snel boos worden in een sok voor elke leerling en haal die boven bij een oudercontact. Of nodig ouders op school uit voor een kennismakingsgesprek bij de start van het schooljaar in plaats van de klassieke infoavond.”

© Katrijn Van Giel

Huiswerk vergroot de kloof 

Het Gymnasion op Linkeroever in Antwerpen heeft een divers publiek en worstelt met leerlingen en ouders motiveren voor huiswerk. “Huiswerk creëert fundamentele ongelijkheid”, antwoordt directeur Suzzy Van Laer gedecideerd op de vraag waarom zij hun huiswerk-beleid 5 jaar geleden omgooiden. “Een deel van onze leerlingen heeft thuis te weinig ondersteuning en te veel chaos om zich te focussen op huiswerk. En een deel van onze ouders schiet door naar de andere kant: een boekbespreking of presentatie voor hun kind maken. Dat ontneemt leerlingen evengoed kansen.”

“De komst van artificiële intelligentie stimuleert ook om huiswerk om te denken. Welke taken die leerlingen zonder of met nuttig gebruik van AI kunnen maken, geef je? Leraren en jongeren voelen zich ook overbelast. 32 uur les, vervoer en huiswerk: samen al goed voor een schoolweek van 40 uur, terwijl hobby’s ook belangrijk zijn voor persoonlijke ontwikkeling, om doorzettingsvermogen en discipline te kweken. Op school komen ze te laat, maar op de voetbaltraining nooit.”

Zinvol huiswerk 

Scholen, ouders en zelfs leerlingen willen huiswerk om bij te dragen aan hun toekomst, maar wat is zinvol huiswerk dat effect heeft op het leren? Martin Valcke: “Effectief huiswerk is gedifferentieerd en aangepast aan de fase van het leerproces. De ene leerling beheerst de leerstof nog niet en zal thuis ook niet bijbenen. Dat moet op school gebeuren. Een andere leerling kan extra automatisering gebruiken. En nog een andere leerling beheerst alles en heeft geen of uitdagender huiswerk nodig.”

Nog meer werk voor leraren dus? “Niet noodzakelijk. Nu kruipt er ook tijd in werk dat te weinig oplevert. Want hoe zinvol is het om huiswerk te verbeteren waar leerlingen te weinig van opstaken? Een haalbare manier is je klasgroep in niveaugroepen indelen, ervaring en materiaal opbouwen en delen.”

“Neem een huistaak over de woningmarkt. De eerste groep moet een tekst over huren of kopen lezen en samenvatten. De tweede groep krijgt een tabel om 3 verschillen tussen huren en kopen op te lijsten. Bij een derde groep is de eerste kolom ‘huren’ al ingevuld. Geef ze scaffolds om het leerdoel stap voor stap te verwerven. En modelleer, toon hoe ze het moeten aanpakken.”

“De verleiding is groot om je lestijd te verlengen met huiswerk”

Suzzy Van Laer – directeur

“Verder geldt: hoe sneller je feedbackt over huiswerk, hoe beter. Zeker voor jonge leerlingen. Dat kan thuis enkel bij luidop lezen met een ouder erbij. Anders loop je het gevaar dat een leerling verkeerd oefent of niet begrijpt wat die leest. Feedback kan kwantitatief in de vorm van een punt, maar huiswerk heeft in eerste instantie als doel om te oefenen, niet om te evalueren.”

“Maak huiswerk ook motiverend en gevarieerd. Dat is niet hetzelfde als leuk. Huiswerk heeft een motivationeel effect als je het met autonomie, betrokkenheid en competentie kan uitvoeren. Hebben leerlingen in de klas voldoende meegekregen om de taak thuis zelfstandig te maken? Draagt het huiswerk bij aan hun leerproces?”

“Zinvol huiswerk start in de klas en sluit aan bij de leerdoelen van de dag ervoor en erna. Als leerlingen thuis een tekst moeten lezen, wat is je plan daarmee in de volgende les? Hoe sluit dat stuk huiswerk aan op wat je in de klas doet?”

Ouderneutraal 

Huiswerk is het best ook ‘ouderneutraal’. “Dat betekent niet dat ouders geen rol hebben”, verklaart Gert Rooms snel. “We zijn uiteraard voorstander van een sterke ouderrol in opvoeding en leren. Niemand ziet zijn kind graag sukkelen. Dus helpen ouders bij huiswerk, geven ze uitleg en verbeteren ze oefeningen. Terwijl die goedbedoelde hulp meer negatieve dan positieve effecten heeft.”

Martin Valcke knikt: “Hoe meer ouders helpen, hoe slechter voor de leerling want ze gebruiken vaak verkeerde methodes bij wiskunde en lezen. Communiceer duidelijk naar ouders wat ze beter wel en niet doen.”

Gert Rooms: “Uiteraard is het wél belangrijk dat ouders motiveren, vragen stellen over school, aanmoedigen om aan het huiswerk te beginnen, supporteren wanneer hun kind bezig is, ruimte en rust voorzien. Voor tweeverdieners al niet evident om daar elke dag tijd voor te vinden, maar voor een alleenstaande ouder met 4 kinderen helemaal lastig.”

“Elk kind moet dezelfde kansen krijgen om huiswerk zelfstandig te maken. Neem je huiswerktaken onder de loep. Kunnen je leerlingen zelf een weekplanning of presentatie maken, materiaal rond het heelal verzamelen, het nieuws bekijken of een taak uploaden in de juiste map?”

© Katrijn Van Giel

Weerstand

Toen Suzzy als directeur huiswerk anders wilde aanpakken, botste ze op weerstand in haar team. “Dat is normaal. Want ook bij ons leeft de idee dat een goede leraar veel punten verzamelt met veel toetsen en huiswerk. Een vol puntenboek staat gelijk aan goed bezig zijn.”

“Leraren worstelen bovendien met tijd om de vakinhoud grondig te behandelen naast ICT- en sociale vaardigheden, duurzaamheid, burgerschap of ondernemerszin. Dan is de verleiding groot om je lestijd te verlengen met huiswerk. En dat maakt de kloof dieper tussen wie thuis hulp krijgt of in zijn eentje de klus klaart. Terwijl we iedereen de kans willen geven om huiswerk tot een goed einde te brengen.”

Huiswerkklas

“Elke dinsdag zijn onze leerlingen en leraren het zevende en achtste uur lesvrij. Tijdens die 2 uren mogen leerlingen geen hobby’s of medische afspraken plannen en moeten ze beschikbaar zijn voor de huiswerkklas, een inhaaltoets of een strafstudie. Leraren begeleiden die initiatieven, vergaderen of volgen vorming.”

“Wie 3 keer niet in orde was met huiswerk, kan door de klassenraad doorverwezen worden naar de huiswerkklas. Het zijn vaak leerlingen die de extra oefening nodig hebben, maar hun huiswerk niet maken of deadlines missen omdat hun executieve functies nog onvoldoende ontwikkeld zijn. Onder dat mom nodigen we ook leerlingen uit van wie we weten dat ze thuis niet de ideale omstandigheden en ondersteuning hebben. En sommige leerlingen of ouders schrijven zich spontaan in.”

“Zo vullen we elke dinsdag 3 lokalen met ongeveer 25 van onze 623 leerlingen. Ze werken in de huiswerkklas onder begeleiding aan hun huiswerktaken. Leraren zorgen voor rust en leggen occasioneel een opdracht of een woord uit. Maar leerstrategieën aanleren behoort niet tot hun taak, dat gebeurt in de klas.”

“Na 6 weken merken we bij meer dan de helft van de leerlingen rendement: ze zijn beter voorbereid, halen betere resultaten, krijgen minder negatieve feedback en meer positieve commentaar, waardoor ze in een opwaartse spiraal komen. Op elke klassenraad bekijken we welke leerling in de huiswerkklas moet blijven en wie we er met een gerust hart uit kunnen halen.”

“De taak van ouders is niet huiswerk of leerstof uitleggen, verbeteren of het zelf maken”

Gert Rooms – procesbegeleider bij vzw De Schoolbrug

Huiswerkbeleid kost tijd

Martin Valcke: “De leraar van 3A die heel anders huiswerk geeft dan de collega van 3B? Dat is geen goed idee. Je hebt een huiswerkbeleid op schoolniveau nodig. Start met de verschillende opinies en verwachtingen over huiswerk zichtbaar te maken. Praat erover.”

“Stel je dan de vraag: hoe garanderen we dat alle leerlingen hun huiswerk kunnen maken? Welke opdrachten geven we dan, hoe lang mag het huiswerk duren en hoe integreer je zinvol huiswerk in de opbouw van het leerproces?”

“Neem je tijd. Beleid is een leerproces, geen reglement. Zoek inspiratie in wetenschappelijke evidentie en bij andere scholen. Investeer in professionalisering, betrek het team, wissel materialen uit.”team, wissel materialen uit.”

Huiswerk is een klein radertje 

Suzzy Van Laer: “Onze visie is niet af, verandert gaandeweg en is verre van perfect. Nog niet alle collega’s zijn 100% mee, maar het verhaal is ook groot. Je start met huiswerk, maar belandt vanzelf bij formatief handelen, evalueren, effectieve didactiek, feedback en ouders.”

“Huiswerk staat bij ons niet altijd op punten omdat het eerder een vorm van leerbegeleiding dan een evaluatie is. Het valt onder formatief handelen: beheers je de leerstof of is er nog een ingreep nodig voor de evaluatie, de toets? Wie zijn huiswerk keer op keer niet afgeeft, zelfs na herhaaldelijke ondersteuning vanuit de school, krijgt wel een nul. Maar dat is een quotering op zelfregulerende vaardigheden en telt niet zwaar mee voor het jaartotaal.”

“We stimuleren sterk om de gemiste huiswerktaken alsnog in de huiswerkklas te maken. Want ons huiswerk is een noodzakelijke stap om leerstof in te oefenen. Dus dat moét gebeuren. Met enkel die snelle nul geef je de regie uit handen, en rond je het verhaal vroegtijdig af. Wat is dan nog je volgende stap als leraar in het leerproces? ”

Leerlijn zinvol huiswerk

“We steken ook een leerlijn in huiswerk. In de eerste graad is het doel van huiswerk om leerstof te automatiseren die al ingeoefend werd in de klas. En om alle leerlingen een succeservaring te bieden. In de tweede graad is huiswerk meer kennisgericht, maar afgebakend en leraargestuurd. De derde graad focust op langlopende opdrachten en onderzoeksvaardigheden.”

“Als huiswerk geen losse flodder is, voelt verbeterwerk niet als een last. Een voorbeeld: ‘5 weken geleden zagen we de eerstegraadsvergelijking, volgende week starten we met de tweedegraadsvergelijking. Na de startoefeningen in de klas kunnen sommigen onder jullie als huiswerk herhalings-oefeningen gebruiken als extra opfrissing.’ Zo wordt je huiswerk een startpunt voor de nieuwe leerstof. Een onderdeel van anders en slimmer lesgeven.”

“Huiswerk hoeft geen routineklus te zijn. Met doordachte keuzes, afgestemd op je leerlingen, kan het een krachtige hefboom zijn voor leren. Maar dan moet het starten waar het hoort: in de klas, met oog voor wat elk kind nodig heeft en kan.”