Op klasuitstap in Plantentuin Meise 

Animator Bieke en de enthousiaste groep leerlingen van meneer Thiry en meneer Vaughan-Shaw van het Montfortcollege uit Rotselaar maken eerst een korte wandeling door het 92 hectare grote park van Plantentuin Meise. Onderweg vertelt Bieke eerst over het doel van de Plantentuin Meise: “Plantentuin Meise is een botanische tuin en levert inspanning om de biodiversiteit op een duurzame manier te bewaren. Zo heeft elk van de 20.000 soorten heeft hier een naam.”

Daarna leidt ze de workshop in. “Wij weten dat we energie nodig hebben als we een hongergevoel krijgen en gaan dan eten. Maar hoe doet een boom dat?” vraagt ze. Verder dan “met zijn wortels” komen de leerlingen voorlopig niet.

Bieke vertelt verder: “Een boom kan via fotosynthese energie verkrijgen. Hij zuigt water en mineralen uit de grond richting het blad. Een deel van het water gebruikt de boom voor de fotosynthese en een deel verdampt. Het blad neemt CO² op uit de lucht en zet dit samen met het water om in suikers oftewel energie. De boom gebruikt deze suikers om nieuwe cellen aan te maken en om energie op te slaan.”

Maar de hamvraag van vandaag is: hoe geraakt het water tot helemaal bovenaan in zo’n grote boom, want die heeft natuurlijk geen pomp of motor? Dat zoeken we straks samen uit.

© Katrijn Van Giel

Hoge toppen scheren 

Wat verderop staan we onder zo’n reus: een Metasequoia, oftewel watercipres. De leerlingen raden het juist dat dit een naaldboom is. In de Plantentuin Meise staat er ook een enorme schijf van een boomstam opgesteld. “Hoe kan je de leeftijd van een boom bepalen?” vraagt Bieke. “Door de ringen te tellen”, antwoordt Rune. We leren dat dit ‘schijfje’ 2000 jaar oud is, 5 ton weegt en van een Sequoiadendron giganteum is. “Dat is belangrijke informatie voor het Houtlab”, geeft Bieke mee.

De geur van hout komt ons al tegemoet. De leerlingen maken groepjes en zijn erg benieuwd wat al die buisjes, pipetten, klemmen en schaaltjes op hun tafel betekenen. Bieke legt het uit: “Reusachtige bomen, zoals de sequoia’s, plaatsen ons voor een raadsel. Hoe slagen ze erin om water vanuit hun wortels meer dan 100 meter de hoogte in te sturen? We gaan dat vandaag via een kleine proef ondervinden. Je gaat zelf een artificiële boom maken en ervoor zorgen dat het water van de bodem naar de kruin gaat. Je mag alles gebruiken. Wees creatief!”

Elk team heeft zijn eigen waterkleur. Het is de bedoeling dat ze als eerste een slim systeem bedenken. “Allez!”, “Oei!”, klinkt het door de ruimte. Team rood heeft het als snelste door. “Als je dit spuitje bevestigt en optrekt, gaat de vloeistof omhoog”, merkt Viktoria op. Gitte oppert: “Wat als we de klem bovenaan zetten?” De euforie stijgt bij groepslid Lone. Helaas, mislukt.

De groep heeft geen plan, ze willen gewoon de snelste zijn. Ze beginnen opnieuw. “Zie ons, ‘wetenschappers’”, zegt Janne lachend. Ondertussen staan ze op de stoelen, want ze gaan ook voor de grootste Sequoia. “We hebben competitie”, merkt Viktoria op. Team blauw zit hen op de hielen en volgde hun voorbeeld.

Na een half uurtje beoordeelt Bieke de creaties: “Alle teams deden het niet slecht, maar team rood creëerde een acrobatisch hoge boom met verschillende tussenstukjes zodat het vocht niet terug naar omlaag loopt. Deze boom gaat gelukkig zijn.”

Bieke geeft de jonge natuurwetenschappers nog een weetje mee: Een boom gebruikt worteldruk, transpiratiezuiging en capillaire krachten om het water naar boven te krijgen. Een boom kan bijna steeds een constante hoeveelheid water behouden. Hij zal evenveel water opnemen als er verdampt. Dit is homeostase”

© Katrijn Van Giel

Hout vasthouden 

Bieke maakte tijdens de proef ook een constructie met een klein blazertje om de verdamping te simuleren. Dat duurt nog even, dus ondertussen mogen de leerlingen een opdrachtenbundel in het HOUTlab oplossen.

Het telt 2 verdiepingen met een grote wandkast met schuiven in vijftig verschillende houtsoorten. “We starten met een film over het watertransport in de eik”, vertelt Bieke. De leerlingen leren tijdens hun klasuitstap in Plantentuin Meise verder over capillaire krachten, worteldruk en transpiratiezuiging en lossen de vragen in de opdrachtenbundel op.

De 4 labotafels geven antwoord op vragen over de groeiringen, gelijkenissen tussen naald- en loofbomen, de inhoudsstoffen van hout en wat hout kan aantasten.

“Wist je dat je door hout kan blazen?”, vraagt Bieke. Leerling Sam dopt het houtblokje in zeepsop en blaast door het hout bellen. “Ik heb helemaal niet hard moeten blazen”, zegt ze verbaasd. “Hout bevat kanaaltjes die water kunnen transporteren”, vult Bieke aan.

© Katrijn Van Giel

Haast en spoed is zelden goed 

Op de digitale schermen in het HOUTlab vinden ze allerlei bomen van over de hele wereld en zien ze de anatomie van de stam. Team rood strijdt nog steeds voor een eerste plaats. Zij vinden dan ook het rekenmachientje dat hen helpt met de berekening van de stijghoogte door capillaire krachten in een Californian redwood.

Maar een ander team staat toch wat voor met hun wiskundige berekening. “Amai, dat is ingewikkeld”, zucht Rune. “Kijk nog eens goed naar de straal en de schaalgrootte”, tipt Bieke. Ze proberen de berekening zo snel mogelijk te maken, maar in hun haast maken ze fouten.

En dat geduld beloond wordt, leren ze als ze opnieuw in het labo plaatsnemen. “Mijn constructie is al goed gevorderd en het vocht is al met enkele centimeter gestegen”, vertelt Bieke enthousiast. “Er mogen natuurlijk geen luchtbellen in zitten. Hoe halen we die eruit?” Uit de ruimte klinkt een slurpend geluid. “Nee hoor, niet met onze mond”, lacht Bieke, en ze stopt een spuitje onder het water om de luchtbellen eruit te halen.   

En wat leerden de leerlingen tijdens deze klasuitstap in Plantentuin Meise: “Dat een boom houtvaten heeft”, roept Lena. “En bladeren mee het water oppompen”, vult Sam aan. Bas geeft nog aan: “Bomen groeien ook in de breedte.” En meneer Vaughan-Shaw besluit: “Ik vond het fijn om jullie eens in een andere omgeving te zien en andere vaardigheden te ontdekken dan in onze les Engels.”

© Katrijn Van Giel

Over Plantentuin Meise 

In een van de grootste botanische tuinen ter wereld van maar liefst 92 hectare leer je alles over (tropische) planten, hout en de geschiedenis van het domein. Ga zelfstandig op pad met het educatief materiaal of kies uit een van de thematische workshops voor leerlingen van het lager-, secundair-, buitengewoon- en hoger onderwijs.  

• Plantentuin Meise – Nieuwelaan 38 – 1860 Meise 
• Gratis met je Lerarenkaart in plaats van 15 euro. 
• De leerlingen van het Montfortcollege Rotselaar volgden de workshop ‘De Sequoia Challenge’ over watertransport bij planten voor de derde graad secundair onderwijs.