Vlaanderen
Klasse.be

Video

Mediawijze leerlingen? Dat lukt met filosoferen

  • 28 februari 2024
  • 6 minuten lezen

Via tablets en smartphones sluipt internet steeds vroeger de kinderkamer binnen. Hoe behoed je je jonge leerlingen voor de gevaren van nepnieuws? Hoe toon je ze de weg naar betrouwbare info? Expert Eef Cornelissen: “Door te filosoferen kan je hen veel over mediawijsheid leren. Met de Kritikat als gids en scherp je hun kritische zin aan.”  

Lees verder onder de video.

‘Wat is fake news?’, ‘Spreken mensen online de waarheid?’, ‘Wat als er geen internet meer zou zijn?’ Met die vragen zet Eef Cornelissen, filosoof en onderzoeker aan Odisee Hogeschool, het zesde leerjaar van BSGO De Stadsmus aan het denken. Samen filosoferen om hun kritische zin te prikkelen. Maar waarom is dat op die leeftijd al nodig? 

Eef Cornelissen: “Kinderen maken steeds vroeger gebruik van online media. Uit het Apestaartjaren-onderzoek 2022 blijkt dat ze gemiddeld op 6 jaar en 3 maanden een eigen tablet hebben en op 8 jaar en 4 maanden een eerste smartphone. Tussen de 10 en 12 jaar geraken de meesten in hun ‘digitale puberteit’ en groeit hun interesse voor sociale media. Toen ik deze klas van 11- en 12-jarigen vroeg wie op TikTok zit, gingen heel wat vingers de lucht in. Ook al is de minimumleeftijd voor een TikTok-profiel 13 jaar.” 

Ook in het basisonderwijs is aandacht voor mediawijsheid daarom belangrijk: kinderen leren omgaan met grote hoeveelheden informatie, hen fake news van betrouwbare informatie leren onderscheiden, tonen hoe ze zich beschermen op sociale media … Je kan ze tips geven: verander je paswoord regelmatig, klik niet op mails die je een som geld beloven. Maar in een wereld die zo snel verandert, wil je dat ze eventuele problemen zélf (voor)zien en zélf met slimme oplossingen komen.” 

Samen filosoferen helpt kinderen kritisch en zelfstandig aan een eigen wereldbeeld te bouwen en legt misconcepten bloot

Eef Cornelissen
Filosoof en onderzoeker aan Odisee Hogeschool

Eef Cornelissen: “Om kritische zin te ontwikkelen is meer nodig dan losse tips. Het vraagt onder andere om zelfreflectie, luisterbereidheid, een vragende en onderzoekende houding, gevoel voor nuance en oplossingsgericht denken. Vaardigheden die tijd en expertise van een schoolteam vragen.” 

“Om scholen daarbij te ondersteunen, ontwikkelden we Kritikat, een methode om kritisch denken bij kinderen te stimuleren. Dat doen we door samen te filosoferen. Zo help je kinderen om kritisch en zelfstandig aan een eigen wereldbeeld te bouwen en leg je hun denkbeelden bloot. Heel wat leerlingen bleken in hun zoektocht naar informatie het eerste zoekresultaat aan te klikken. Omdat ze dachten dat wat bovenaan staat, het meest betrouwbare is. Door op zulke misconcepten in te spelen – of in een kennisles nadien – help je hen kritisch denken.”

Eef Cornelissen: “Het allerbelangrijkste tijdens het filosoferen? Je eigen mening opschorten en het denken van je leerlingen zoveel mogelijk uitdagen.”

Filosoferen met je klas: hoe doe je dat?

In een verkennende gespreksronde polst Eef eerst even: welke ideeën leven bij de leerlingen over waarheid? Daarna luisteren ze met gesloten ogen naar een verhaal waarin de Kritikat, het hoofdpersonage, op zoek gaat naar die waarheid. ‘Welke windrichting hij ook uitging, wat de mensen ook over haar vertelden: de waarheid was niet te vinden. De Kritikat kreeg haar maar niet te pakken.’ Als hij haar uiteindelijk vindt, leert hij dat ze veel gedaantes heeft… 

Eef Cornelissen: “We werken met filosofische verhalen omdat je de personages ‘hoort’ nadenken. Ze stellen elkaar kritische vragen en reiken de kinderen zo een denkmodel aan. De Kritikat heeft in dit verhaal een bepaald idee over de waarheid: ze is mooi en jong. Hun langverwachte ontmoeting ontgoochelt: in werkelijkheid is ze helemaal anders. Toch is hij nieuwsgierig en wil weten wie ze is. De Kritikat is zo een kritisch rolmodel: ook al is de waarheid niet wat je ervan verwacht, het loont om haar eerst te leren kennen en pas daarna je mening te vormen.” 

“De woorden, beelden en metaforen uit die verhalen geven bovendien concrete handvatten om nadien klassikaal over het verhaal te filosoferen en in gesprek te gaan. In de verkennende gespreksronde waren hun antwoorden op mijn vragen nog beperkt. Het is dan ook moeilijk om de juiste woorden te vinden om een abstracte vraag als ‘Wat is waarheid?’ te beantwoorden. Na het verhaal merkte ik dat ze hun ideeën wel beter onder woorden konden brengen.” 

Filosoferen met je klas? Doorloop deze 4 stappen

Volgens de Kritikat-methode ziet een filosofische les er zo uit:

  1. Afspraken: welk gedrag verwacht je van je leerlingen? Hoe blijven ze respectvol ten opzichte van elkaar? Als je samen duidelijke afspraken maakt aan het begin van je les, kan je storend gedrag makkelijker corrigeren.

    Tip: werk je met jonge kinderen, dan kan een hoed of ander item hen eraan herinneren wie de gespreksleider is.
  2. Startvraag: een filosofische vraag is open en algemeen. Je kan ze aan een verhaal of een krantenkop linken, zelf bedenken of vanuit je leerlingen laten komen. Zolang je je klas maar aan het denken krijgt. Voorbeelden: ‘Wie denkt dat we soms moeten liegen?’ en ‘Wat als alle leraren robots waren?’.

    Tip: soms helpt een concrete vraag de groep wat te ontdooien. Omdat Eef deze leerlingen niet kende, startte ze bijvoorbeeld met ‘Wie zit hier op TikTok?’ voor ze naar de filosofische vraag schakelde. Geen abstractie om mee te beginnen, maar iets tastbaars uit hun leefwereld. 
  3. Filosofisch gesprek: via een kringgesprek, lijnoefening of andere werkvorm, peil je naar de gedachten en ideeën van je leerlingen over de startvraag. Kies je methodiek in functie van het onderwerp en je klas. Een lijnoefening – waarbij leerlingen zich positioneren tussen 2 uitersten – geeft ook een stem aan kinderen die niet snel het woord nemen. Een kringgesprek is dan weer overzichtelijker: iedereen kan elkaar goed horen en zien.”

    Tip: zorg voor zo min mogelijk afleiding. Beperk het omgevingsgeluid en eventuele visuele prikkels zoals rondslingerende boekentassen. Nadenken vraagt om focus. 
  4. Nabeschouwing: bij wijze van afsluiter, vat je de opgedane inzichten kort samen en vraag je hen ernaar: ‘Heb je over iets nieuws nagedacht?’, ‘Ben je over iets veranderd van idee?’.

    Tip: Niet elk gesprek hoeft lang te duren. Nadenken kan best veel energie opslorpen. Is de concentratie weg? Dan stop je beter. 

Eef Cornelissen: “Het allerbelangrijkste is dat je als gespreksleider je mening opschort. Je rol bestaat erin het denken van je leerlingen uit te dagen en te verdiepen. Stel dus zoveel mogelijk (bij)vragen. Toen ik deze klas de vraag ‘Wat is waarheid?’ stelde, kreeg ik in eerste instantie nietszeggende antwoorden als ‘iets wat niet fake is’. Pas als je doorvraagt – ‘Wat bedoel je daar juist mee?’, ‘Kan je een voorbeeld geven?’ – denken de meesten écht grondig na.” 

Een filosofisch gesprek leiden? Gebruik deze checklist

De rol van gespreksleider lijkt misschien evident, maar is het niet. Al geldt ook hier: oefening baart kunst. Evalueer jezelf kort na je filosofisch gesprek om sneller te groeien. Heb ik:  

  • naar voorbeelden gevraagd: ‘Kan je dat uitleggen, verduidelijken, aantonen?’  
  • naar achterliggende argumenten gepeild: ‘Waarom denk je dat?’ 
  • verschillende perspectieven aan het woord gelaten: ‘Wat denken de anderen? Heeft iemand een ander idee?’ 
  • naar alternatieven gepolst: ‘Zijn er nog andere standpunten mogelijk?’, ‘Wat zou x hierover denken?’ 
  • naar duidelijkheid gestreefd: ‘Begrijpt iedereen wat x net zei?’, ‘Kan iemand kort herhalen wat y vertelde?’ 
  • naar bronnen geïnformeerd: ‘Waar haal je die informatie?’, ‘Denk je het, of weet je het?’ 
  • ruimte gelaten voor hypotheses: ‘Wat als …?’, ‘Stel dat …?’ 
  • naar bewijs gevraagd: ‘Is het altijd zo dat …?’, ‘Klopt deze uitspraak overal?’ 

Eef: “Het is leuk om te zien hoe leerlingen – in de loop van het filosofisch gesprek – naar de juiste woorden zoeken, naar elkaar luisteren, met elkaar in discussie gaan, hun mening bijstellen en hun taal verrijken. En dat ze daarbij plezier ervaren. Ondanks het stoffige imago dat filosofie heeft, leren ze van de Kritikat dat kritisch denken leuk is.”  


Kritikat werd ontwikkeld door onderzoekskern ExploRatio van Odisee, Mediawijs en UAntwerpen in het kader van NieuwsWijsNeuzen. Download hun gratis materiaal: inspiratiegidsen voor de eerste, tweede en derde graad lager onderwijs en 4 luisterverhalen. 

Berber Verpoest & Tine Jellasics

Voeg dit artikel toe aan je bewaarde artikels

Log in om te bewaren


Laat een reactie achter