Gepubliceerd op
Specialist

“Klassen zijn dé plek om kritisch denken te stimuleren”

In een klas toekomstige zorgverleners kiest 1 leerling resoluut voor het coronavaccin. De rest twijfelt. Onzekere tijden blijken een perfecte voedingsbodem voor fake news en complottheorieën. Gelukkig is er een remedie. “Een klas is dé plek bij uitstek om kritisch te leren denken”, zegt expert Tim Verheyden.
 

Bekijk in de video hoe twijfel over het coronavaccin de klas van leraar Lissa binnensluipt en hoe ze haar leerlingen tegen desinformatie probeert te wapenen. Lees het interview met Tim Verheyden onder de video.

VRT-journalist Tim Verheyden verdiept zich al jaren in het virus dat desinformatie heet en de rol van sociale media als superverspreiders. Hij bezocht jongeren in Macedonië die de klok rond fake news produceren. Hij zag hoe coronacomplotten families uit elkaar dreven en onderzocht hoe algoritmes ons in hun ban houden.
 

Verbaast het je dat coronatwijfel en complottheorieën de klas binnendringen?

Tim Verheyden: “Helemaal niet. Desinformatie is van alle tijden, maar vandaag heeft ze de wind in de zeilen. We komen uit een Trump-tijdperk waarin een Amerikaanse president 30.000 onwaarheden kon verspreiden en nepnieuws recupereerde als dooddoener. Je bent het niet eens met iemand? Dan zet je zijn uitspraak weg als ‘fake news’. Einde discussie.”


Op sociale media is iedereen gelijk. Mooi, maar ook een uitdaging. Want mag een influencer even geloofwaardig zijn als een viroloog?

Tim Verheyden - VRT-journalist

“Tegelijkertijd kan je online razendsnel fake news en complottheorieën loslaten. Sociale media ontkenden dat probleem eerst, maar moeten nu toegeven dat hun platformen worstelen met desinformatie. Voeg daaraan nog de verontrustende pandemie toe en desinformatie krijgt de perfecte condities om voet aan grond te krijgen. In de wereld, maar ook in de Vlaamse scholen.”
 

Moeten we ons daarover zorgen maken?

Tim Verheyden : “Angst is nooit een goede raadgever. Maar in deze vreemde tijden – zelfs experten weten nog niet alles over het virus en de vaccins – floreert desinformatie op sociale media. Die berichten zetten ons onder druk.”

”“Fake news is gelukkig nog relatief eenvoudig te herkennen. Iemand manipuleert een foto, plakt er een foute titel over en verzint een tekst. Eigenlijk is fake news een discipline van een complexer probleem, desinformatie. Dan spreken we over mensen die een studie uit haar context halen of influencers die zomaar iets uitkramen op sociale media.”
 

Waarom vinden leerlingen zo moeilijk de weg tussen foute en juiste info?

Tim Verheyden: “Op sociale media staat iedereen op dezelfde hoogte. Dat is heel mooi, maar tegelijkertijd dé grote uitdaging. Een influencer die bezig is met gezonde voeding en plots iets over corona kwijt wil, krijgt dezelfde geloofwaardigheid als een viroloog die al jaren onderzoek voert en ook opduikt in je tijdlijn.”

“De klassieke media filteren wel en brengen veel meer context. Maar omdat jongeren hun nieuws vooral op sociale media halen, moeten ze zelf een mening onderscheiden van een onderbouwde analyse. Dat lukt niet altijd.”

“Het internet wordt bovendien meer en meer in appjes gegoten. Daardoor consumeren leerlingen alles via tijdlijnen op TikTok, Facebook en Instagram. Maar het internet is veel meer dan dat. Het staat vol waardevolle informatie en goede verhalen. Toon dat aan je leerlingen. Ga samen actief op zoek, dan kunnen ze hun mening vormen op basis van verschillende soorten informatie.”

Portret Tim Verheyden

Tim Verheyden – VRT-journalist: “Sociale media hebben niet de ambitie om de wereld te tonen zoals hij is. Ze willen onze aandacht vasthouden.”

Hoe zit het met algoritmes en echokamers. Kan je daaraan ontsnappen?

Tim Verheyden: “Vroeger verscheen alles in chronologische volgorde op je tijdlijn. Nu al lang niet meer. De algoritmes, de wiskunde achter onze tijdlijnen, bepalen welke content wij te zien krijgen. Berichten met fake news en desinformatie doen het goed. Ze spelen op emotie, maken je blij of boos. Daardoor wil je reageren. De algoritmes zien, ‘Aha, dat is een populaire post’ en pushen die nog meer’.”

“Daarnaast riskeer je steeds meer van hetzelfde op je bord. Vergelijk het met Spotify. Ik hou van metal muziek. De streamingdienst tipt me: ‘Dit vind je misschien ook leuk’. Metal, metal en metal. Ik krijg zelden of nooit klassieke muziek aangeraden.”

“Zo werken de algoritmes van Facebook en Instagram ook. De bekende echokamers. Als je daar steeds verder in stapt, tuimel je in een konijnenpijp. Zoals Alice in Wonderland die in een hol valt en afglijdt, weg van de realiteit. Je ziet alleen nog posts die je eigen gelijk bevestigen en hoort geen andere meningen meer.”

“Sociale media hebben helemaal niet de ambitie om de wereld te tonen zoals hij is. Ze willen onze aandacht vasthouden om meer data te verzamelen voor adverteerders. Niet wat Facebook bij de oprichting beloofde. Het platform zou de wereld verbinden en wederzijds begrip creëren. Gebeurt dat vandaag of zit iedereen op zijn eigen eiland van het grote gelijk?”
 

Kiezen klassieke media ook vaker voor extremer en sensationeel nieuws?

Tim Verheyden: “Klassieke media mikken vandaag in hun titels ook op emoties en kopiëren de recepten van sociale media om kliks te genereren. Zo lokken ze meer mensen naar hun website. Zeker de commerciële en de online media voelen die druk. Sociale media gaan immers met heel veel advertentie-inkomsten lopen.”

“Met een catchy titel mensen naar een goed stuk lokken? Geen groot probleem. Maar als de vlag de lading niet dekt en het puur om clickbait of sensatie gaat, dan heb ik daar wel moeite mee.”


Conversaties op sociale media eindigen vaak in empathieloze discussies. In een klas hoeft dat niet zo te zijn.

Tim Verheyden - VRT-journalist

Wat kunnen leraren hun leerlingen meegeven rond mediagebruik en desinformatie?

Tim Verheyden: “Kritisch denken is belangrijker dan ooit. Laat leerlingen scherper kijken naar wat op sociale media verschijnt, maar vertel er ook bij dat ze niet zomaar moeten slikken wat ze op tv of in kranten zien. Vraag je steeds af, wie komt hier aan het woord? Wat is zijn of haar doel? Kloppen die bronnen wel? De studie als bewijs, is die wel on topic?”

“Op zoek gaan naar de waarheid vraagt veel kennis en vaardigheden. We moeten jongeren daarom écht de tools geven om kritischer te kijken naar die – doorgaans fantastische – sociale media.”
 

Waarom is de school de plek bij uitstek om kritisch denken te triggeren?

Tim Verheyden: “Op sociale media kan je waardevolle en betekenisvolle conversaties voeren, maar vaak eindigen die in empathieloze discussies. In een klas niet. Daar maken leraren tijd voor de vragen die vaak ontbreken op sociale media. Wat denk jij? Waarom? Hoe kijk jij naar die posts, naar die mening?.”

“Een klas is ook veel diverser dan de gemiddelde Facebookgroep. Mensen met verschillende achtergronden, met heel uiteenlopende ideeën zitten in je lokaal samen. Leraren doen daar wat Facebook beloofde: rijke discussies modereren waarin leerlingen elkaars ideeën beluisteren en versterken.”
 

Een gesprek over het coronavaccin in je klas? Informeer je eerst hier.

Dit artikel heeft als onderwerp Dit artikel is interessant voor een

Inspireert Klasse Magazine jou in 2021-2022?

  • 4 kwaliteitsnummers met inspiratie van leraren en experts.
  • Fraai ondersteunend materiaal: kalender, posters, kaartjes ...
  • Je Lerarenkaart met meer dan 1000 voordelen in je brievenbus.