De leerkuil: kleuters leren omgaan met uitdaging

Leren is vallen en opstaan, ook voor jonge kinderen. VBS Kindercampus Godsheide – Vossenberg helpt kleuters veerkrachtig te worden met de metafoor van de leerkuil. Kleuterleraar Annemie: “We onderzoeken wat ze nodig hebben om verder te geraken.”

Annemie Maris, kleuterleraar: “Kleuters die ’s ochtends hun jas niet zelf ophangen, maar hun hand uitsteken naar een ouder die het voor hen doet. Of kinderen die steeds potloden komen vragen, terwijl ze perfect weten waar die liggen. Volwassenen nemen met de beste bedoelingen vaak over, maar zo sijpelen verkeerde gewoontes de klas binnen. Kinderen helpen zonder woorden of feedback maakt hen hulpeloos. En het belemmert hun groei.”

Wankelen hoort erbij

“Wie leert fietsen, wankelt. Dat vinden we normaal: we moedigen aan, blijven kijken, maar nemen het stuur niet over. Bij andere leeruitdagingen doen we dat vaak wél. In 2023 drong het tot ons door: wij lossen te veel voor hen op. Samen met mijn collega-kleuterleraren Kaat en Ulrike zochten we naar een manier om de verantwoordelijkheid meer bij de kleuters leggen.”

“We verdiepten ons in onderzoek rond feedback, hoge verwachtingen en growth mindset. Via het boek De leeruitdaging voor jonge kinderen stuitten we op een beeld dat bleef hangen: de leerkuil. Die staat symbool voor het moment waarop een kind begint te wankelen, te worstelen. Het voelt: dit kan ik nog niet. Net daar zitten kleuters in hun zone van de naaste ontwikkeling: wat nog moeilijk is, maar wél binnen bereik ligt met de juiste ondersteuning.”

“Aan het begin van het schooljaar introduceren we de leerkuil bij onze kleuters met een poppenspel. Onze pop valt in een put, beek of gracht. Ze raakt er niet uit, want middenin staat een muur. Ze zucht, roept, twijfelt, wordt boos of verdrietig. Zo zien kinderen: frustratie hoort erbij.”

Kinderen aan de slag met een kartonnen maquette van de leerkuil — Het beeld van de leerkuil wordt geïntroduceerd met een poppenspel.

ketting met leerstrategieën — Kettingen maken zichtbaar welke strategieën kleuters wel en niet helpen bij een opdracht.

kleuterleraar Annemie Marys met kleuters — **Annemie Maris:** “Kinderen beseffen nu dat frustratie bij leren hoort.”

tekeningen van de leerkuil hangen tegen een klasraam — **Annemie Maris:** “We horen vaak: ‘Juf, ik zit in de kuil.’ Zo geven we taal aan leren.”

De gereedschapskoffer

“Samen vragen we ons af: welk gereedschap heeft de pop nodig om voorbij die muur te geraken? De ideeën vliegen rond: een touw, een hamer, hard stampen … Maar ook: volhouden, even op adem komen, om hulp vragen. Stap voor stap, steen voor steen, proberen we samen strategieën uit totdat het muurtje gesloopt is.”

“Het beeld van de kuil gebruiken we vanaf dan het hele jaar door. We verwijzen ernaar wanneer het gaat over hun eigen leerproces. Het arsenaal aan gereedschap dat de pop probeert, vertalen we naar concrete leeraanwijzingen: tools die helpen bij nieuwe uitdagingen, zoals ‘zich concentreren’ of ‘luisteren’.”

“Voor jonge kinderen blijven dat abstracte begrippen. Daarom vertalen we ze samen naar concreet gedrag: kijken naar wie praat, stil zitten om beter te focussen, jezelf afvragen of je een vraag hebt – dat zijn bruikbare strategieën om beter te leren luisteren. Zo scherpen onze kleuters hun executieve functies aan.”

Iedereen leert anders

“Wat voor Vito werkt, werkt niet automatisch voor Nora. Kleuters ontdekken zelf welk gereedschap hen vooruithelpt. De ene leerling kan zich beter concentreren als die zich even afzondert in onze buitenklas, voor de ander werkt een opgeruimde tafel of een hoofdtelefoon. Nog iemand anders heeft een pauze nodig voordat die kan focussen op het contractwerk.”

“Die verschillende strategieën maken we met de leerkuil visueel voor onze kleuters en hangen we aan kettingen. Tijdens leermomenten onderzoeken we samen wat een kind helpt en wat niet. Kon Rinus zich na het spelen met de bal niet meer concentreren? Dan schrappen we het snoepje – symbool voor ‘de leukste activiteit eerst’ – van zijn ketting. Zo groeit stap voor stap hun zelfinzicht.”

Taal voor leren

“Op die manier leren kleuters eigenaar te worden van hun leerproces én krijgen ze taal om erover te praten. We horen nu vaak: ‘Juf, ik zit in de kuil’ of ‘Met dat lawaai kan ik me niet concentreren’. Ze benoemen verrassend helder wat moeilijk gaat: ‘De ogen van het mannetje lukten niet met plakband. Dat was lastig.’”

“Soms spelen we ‘leerdetective’. Dan kijken kinderen naar elkaar: wie werkt geconcentreerd? Hoe zie je dat? Wat doet die precies? Zo leren ze niet alleen hun eigen proces herkennen, maar ook dat van een ander.”

“Werken met de leerkuil vraagt iets van de kleuters maar ook ook van ons: minder snel antwoorden geven, meer vragen stellen. Hoe ben je begonnen? Wat lukt al? Wat is nog lastig? Wat kan helpen? We vertrouwen erop dat kleuters zelf stappen kunnen zetten.”

“Dat gesprek voeren we ook met ouders. Help je kind niet door het over te nemen, maar door het uit te dagen. Geef ruimte om te zoeken, te proberen en even te wankelen. Want net daar, in die kuil, gebeurt het leren.”

Print de poster met de leerkuil

Leren is een proces van vallen en opstaan. De leerkuil toont kinderen dat leren uitdagend is en doorzettingsvermogen vraagt. Maar met de juiste ondersteuning geraken ze uit de put. Print de poster, lamineer en hang zichtbaar in je klas.

Waar bevindt je leerling zich in het leerproces?

De start – “Ik begin aan een nieuwe uitdaging.”
De val – “Het is moeilijk. Ik twijfel of raak wat gefrustreerd.”
De muur – “Ik denk na: welk gereedschap kan mij helpen? Ik probeer een nieuwe strategie.”
De klim – “Ik zet door en gebruik wat voor mij werkt.”
De top – “Gelukt! Ik heb iets nieuws geleerd. De volgende keer kan ik het zo opnieuw proberen.”

Meer weten over zelfregulerend leren? Raadpleeg de leidraad ‘Metacognitie en zelfregulerend leren. Bevorderen en implementeren van effectieve strategieën in het basis- en secundair onderwijs’ die VUB, UGent, Thomas More, Hogeschool Rotterdam voor Leerpunt hertaalden.

Simon Verbist