Specialist
Brede basiszorg: extra werk of samen sterk?
Doe ik het goed (genoeg)? En hoe hou ik het haalbaar voor mezelf? Bij brede basiszorg steekt vaak de twijfel op. Experten Johanna Van den Berghe en Elisa Vandenbussche (Arteveldehogeschool) stellen gerust en leggen uit hoe je basiszorg in je school versterkt.
© Alexandra Bertels
Elisa Vandenbussche, onderzoeker en docent in de banaba-opleidingen Buitengewoon Onderwijs, Zorgverbreding en Remediërend Leren aan Arteveldehogeschool: “Leraren zetten al in op brede basiszorg. Met kleine, doordachte stappen die het verschil maken voor alle leerlingen. Alleen benoemen ze dat niet altijd zo en is er soms twijfel.
Leraren merken dat de diversiteit in hun klas uitdagender wordt en vragen zich oprecht af hoe ze kwaliteitsvol onderwijs kunnen blijven bieden aan álle leerlingen.”
“Hoe ze kunnen differentiëren en tegelijk de basisdoelen bereiken met de klasgroep. Soms heerst er een gevoel van onmacht: ‘Ik kan deze leerling niet meer helpen.’ Dat triggert de reflex om een leerling ‘er even uit te laten halen’ door een expert, vaak vanuit een schuldgevoel naar die leerling én naar de rest van de groep.”
Johanna Van den Berghe, teamleider van de banaba-opleidingen Buitengewoon Onderwijs, Zorgverbreding en Remediërend Leren aan Arteveldehogeschool: “Daarnaast is er de druk van buitenaf. Het maatschappelijk discours over onderwijs is scherp. En wanneer het in de media over zorg gaat, verschuift het debat naar individuele labels. Dat maakt leraren onzeker: ‘Oei, deze leerling heeft 4 labels, hoe kan ik rekening houden met al die verschillende noden?’”
“Ook de snelheid waarmee nieuwe doelen en rapporten op scholen afkomen, is pittig. We leggen de lat niet alleen hoog voor leerlingen. Ook van onze onderwijsprofessionals vragen we bijzonder veel.”
Je kan geen harde lijn trekken waar brede basiszorg eindigt en verhoogde zorg begint
Johanna Van den Berghe
Hoe ga je als leraar met die uitdagingen om?
Elisa: “De állereerste stap: besef dat je al veel doet. Leraren verwezenlijken fantastische dingen voor hun leerlingen vanuit hun expertise. Zonder het zelf te benoemen als ‘brede basiszorg’. Als je even meeloopt met een leerling om de overgang van de klas naar de speelplaats zacht te maken, bied je waardevolle zorg. Geef daar als team taal aan, geef dit een plaats in de visie van de school.”
Johanna: “Wat je morgen al kan doen: open je klasdeur voor elkaar. Durf bij elkaar te gaan kijken en de zorg af te stemmen. Geregeld bij een collega binnenspringen tijdens een vrij uur kan meer betekenen dan een eenmalige nascholing. Je voelt je competenter als je ziet dat een collega ook zoekende is. En wie weet merk je intussen een handige structuur of werkvorm op die jij ook kan proberen.”
Betekent brede basiszorg niet vooral ‘goed lesgeven’?
Johanna: “In de kern wel. Het doel van brede basiszorg is om een krachtige leeromgeving te creëren die de ontwikkeling van elk kind maximaal stimuleert. Die ambitie koester je sowieso als je voor onderwijs kiest, toch?”
“De term brede basiszorg is moeilijk ‘vast te pakken’. Er hangen ook geen exacte, universele kwaliteitseisen aan vast. Het vormt de basis van het zorgcontinuüm, maar ook daar: je kan geen harde lijn trekken waar brede basiszorg eindigt en verhoogde zorg begint. Alles haakt op elkaar in: elk initiatief tot ondersteuning heeft meteen impact op je klasaanpak.”
Elisa: “Net omdat de grenzen vaag zijn, voelen veel leraren zich onzeker. Onterecht, want de kern ligt bij effectieve didactiek in je lessen. Denk aan instructie, differentiëren in de klas, variëren in werkvormen en toetsen analyseren. Het recente TALIS- onderzoek (2024) toont dat leraren zich op dat vlak net wel bekwaam voelen.”
© Alexandra Bertels
Hoe wordt brede basiszorg op een doordeweekse ochtend zichtbaar?
Elisa: “Een sterk voorbeeld: hoe leraren de dagplanning en de werktijd visualiseren met een timer of een dagschema aan het bord. Zo bied je rust aan de leerlingen die moeite hebben met structuur en stimuleer je intussen de zelfstandigheid van de hele groep. Ook de fysieke ruimte doet ertoe: een ordelijke klasopstelling en materialen die voor iedereen toegankelijk zijn. Zodat leerlingen niet voor elk wissewasje de les moeten onderbreken.”
Johanna: “Ook aan je instructie kan je sleutelen zonder dat het je extra voorbereidingstijd kost. Hou in de gaten dat je de leerinhoud stapsgewijs aanbrengt en doelen expliciet benoemt: ‘Dit is wat we vandaag gaan leren en dit is waarom het belangrijk is.’ Zaken die de meeste leraren al elke dag toepassen.”
Elisa: “Differentiëren kan door grote opdrachten op te splitsen in deelopdrachten voor wie dat nodig heeft, of door leerinhouden op verschillende manieren te presenteren, bijvoorbeeld een combinatie van beeld, tekst en audio. Zo pas je de principes van Universal Design for Learning (UDL) toe: je ontwerpt je les van tevoren zó dat de drempels voor iedereen lager worden.
Waar kan je als leraar nog mee aan de slag?
Elisa: “Preventie werkt voor al je leerlingen. Je kijkt vroeg genoeg naar wat je in de groep kan installeren om de klassfeer te bevorderen, je benut de gouden weken in plaats van enkel brandjes te blussen als het misgaat. Je zorgt voor rust in de klas, zodat ook leerlingen met concentratieproblemen zich kunnen focussen op de leerstof. Leerlingen mogen voelen dat fouten maken een essentieel onderdeel is van het leerproces. Als leraar heb je daarin een enorme voorbeeldfunctie.”
Johanna: “Feedback doet wonderen. Wat ging er goed bij deze opdracht en wat kan je de volgende keer anders aanpakken? Welke concrete stappen kan je nu zetten om te groeien? Door systematisch niet enkel de voortgang van je ‘zorgleerlingen’ maar van álle leerlingen te monitoren, zie je sneller waar iemand een extra duwtje in de rug kan gebruiken. Brede basiszorg betekent dat je die diversiteit niet ziet als een probleem, maar als een meerwaarde voor de groep.”
Het maatschappelijk discours is scherp. We leggen de lat ook hoog voor onze leraren
Elisa Vandenbussche
Niet elke leraar hoeft dus een zorgleraar te zijn?
Elisa: “Als leraar help je leerlingen bij hun leerproces, daar ligt jouw expertise. Je kent je leerlingen en brengt ze zo ver mogelijk. Maar een expert in ASS of ADHD hoef je niet te zijn. Het zorgteam is een belangrijke sparringpartner. Omdat het zorgcontinuüm geen checklist met harde lijnen is, zetten zij die uit: wat is voor ons basiszorg in de klas en waar trekken we de grens? Dat geeft het team de nodige rust en duidelijkheid, en de leerlingen de juiste ondersteuning.”
Johanna: “Om te begrijpen wat leraren daarvoor nodig hebben, moet die zorgleraar voldoende in de klas komen. Maar niet enkel om bij te springen. Door het lerarentekort wordt het zorgteam te vaak ingezet om gaten in het rooster op te vullen. Dat is jammer, want hun kracht zit net in het versterken van het hele team. En dat kan enkel als ze ruimte krijgen om te observeren, data te interpreteren en systematisch op te volgen. Het coördineren van die zorg is belangrijk om de juiste ondersteuning tot bij de juiste leerling te krijgen.”
Hoe belangrijk is een gedeelde visie?
Johanna: “Brede basiszorg is complex en contextafhankelijk; een kleine dorpsschool is anders dan een grote stadsschool. Daarom moet je als team afspreken: wat is voor ons dit schooljaar de focus? Een sterk schoolbeleid geeft richting. Met een gedragen visie hebben leraren minder het gevoel dat ze op een eiland werken. In alle onderzoeksprojecten zien we bovendien dat er vanuit een professionele leergemeenschap ‘collective teacher efficacy’ ontstaat: het geloof dat je als team bekwaam genoeg bent om die uitdagingen aan te gaan.”
Elisa: “Het is heel belangrijk om een individuele oplossing duurzaam te verankeren. Hoe nemen we het hele team mee in een aanpak die voor één leerling werkte, maar misschien ook goed is voor iedereen? Zorg is geen individueel proces van een leraar of een leerlingbegeleider.”
Johanna: “Dit is een echt samen-verhaal. Maak gebruik van de ondersteuning van je pedagogische begeleidingsdienst. En beschouw partners zoals de leerondersteuners en het CLB als deel van je team. Dat geldt ook voor ouders: neem hen mee in wat de school doet en waarom. Als iedereen dezelfde taal spreekt en dezelfde doelen nastreeft, creëer je rust en stabiliteit. Je hoeft geen superheld te zijn die alles in zijn eentje oplost.”
Elisa: “Brede basiszorg blijft een proces, geen checklist die je even afvinkt. Wees je als team bewust van wat je doet voor álle leerlingen en waarom, zodat wie extra ondersteuning nodig heeft, zich niet ‘anders’ hoeft te voelen.”
Johanna: “Brede basiszorg is ook geen extra laag bovenop je lespraktijk. Het zit in wat je elke dag doet, en waar je voor kiest. Door die keuzes samen te benoemen en te delen, maak je ze sterker voor elke leerling én voor jezelf.”
Log in om te bewaren
Laat een reactie achter