Scholen als aantrekkelijke werkplek: waarom blijf jij?

‘Mijn school, schone school?’ Van schoolsfeer tot onderwijskundig beleid, van loopbaanbegeleiding tot leiderschap: expert Wouter Schelfhout achterhaalt wat leraren op hun school houdt, of doet vertrekken.

Wouter Schelfhout: “Meer dan 80 procent van de Vlaamse leraren werkt graag in het onderwijs, blijkt uit TALIS 2024. Hun belangrijkste drijfveren? Elke dag aan de slag gaan met kinderen en jongeren, en via onderwijs waardevol bijdragen aan onze samenleving.”

“In 1993 was dat voor mij niet anders. Als leraar economie wilde ik iets betekenen voor jonge mensen, zowel in mijn vak als in hun persoonlijke ontwikkeling. Mijn collega’s en ik kozen een job met impact. We deden iets belangrijks – elke leerling kansen geven, én we deden dat samen.”

“In scholen waar leraren elkaar vinden in die uitdaging, groeit ook vandaag nog steeds gedrevenheid en trots. Op hun eigen job, hun team en hun gemeenschappelijk onderwijsproject. En dat gevoel werkt verbindend in een school, zeker wanneer daarbuiten de maatschappelijke waardering voor het lerarenberoep slinkt.”

Volstaat die sociale cohesie om leraren aan het werk te houden?

Wouter Schelfhout: “Weten dat je er niet alleen voor staat, maar samen met gelijkgestemden je schouders zet onder kwalitatief onderwijs, motiveert. Maar een ondersteunende schoolcultuur houdt in dat samen-verhaal ook rekening met het individuele welbevinden. Voel je je goed als leraar? Bots je ergens tegenaan? Krijg je ruimte voor eigenaarschap en autonomie?”

“Pas op, dat laatste pleit niet voor professioneel isolement. ‘Hier is je klaslokaal, doe maar!’: daar moet ons onderwijs dringend van af. Leraren die zich uitsluitend concentreren op hun eigen lessen en leerlingen, blijven zowel met hun struggles als met hun expertise alleen zitten. En dat is jammer voor hen én voor hun school.”

“De huidige uitdagingen – van klasmanagement tot digitalisering, van nieuwe minimumdoelen tot brede basiszorg – vragen net een gezamenlijke aanpak en onderwijskundig beleid. Leerresultaten en leerlinggegevens analyseren, daaruit prioritaire werven kiezen, kennis delen en inzetten op didactische ontwikkeling: dat is teamwerk, waar elke leraar van groeit. Want met steun van je collega’s en doelgerichte acties, krijg je ook in je eigen lessen en klassen meer grip.”

Een diepgaande, gedragen visie komt enkel participatief tot stand
Wouter Schelfhout
expert

Hoe landt die onderwijsvisie dan op elke klasvloer?

Wouter Schelfhout: “Je visie op onderwijs moet leven. Niet in een map op het intranet, wel in de lerarenkamer, in overlegstructuren en in elke les. Top-down lukt dat nooit. Een diepgaande, gedragen visie komt enkel participatief tot stand. Betrek je lerarenteam dus bij de ambities en pedagogisch-didactische keuzes van je school. En maak die visie écht concreet. ‘Wat kan ík hiermee?’ wil elke leraar weten. Als het antwoord daarop vaag is of niet aanmoedigt, blijft zo’n visietekst altijd dode letter.”

“Dat lees je ook in de Onderwijsspiegel 2026, het jaarverslag van de onderwijsinspectie: onderwijskundig beleid blijft hét werkpunt voor scholen. Herschrijf je onderwijsverhaal daarom in concrete en evalueerbare doelen. Schik ze in een strategische planning, met een haalbare timing. Denk samen na over de onderwijskundige vragen en ga met doelgerichte maatregelen aan de slag. En blijf evalueren en bijsturen. Waar dat lukt, maken visie en onderwijskundig beleid wel elke schooldag het verschil.”

Wat is daarvoor nodig?

Wouter Schelfhout: “Nogmaals: aan visieontwikkeling en onderwijskundig beleid werk je collectief. Het is belangrijk dat collega’s elkaar vinden in logische samenwerkingsstructuren: per leerjaar, binnen hun vakdomein, in een multidisciplinair team voor een specifieke groep leerlingen of in een werkgroep rond een actueel thema.”

“Neem nu artificiële intelligentie. Welke rol mag AI spelen in onderwijs? Hoe kan AI leraren ondersteunen? Welke afspraken maken we met leerlingen? Wel, breng de voortrekkers samen. Creëer ruimte voor experiment, professionalisering en uitwisseling. Geef hun het mandaat om een schoolaanpak uit te rollen. En speel hen uit als enthousiaste ambassadeurs, die hun kennis duurzaam delen en hun collega’s meetrekken.”

“Professionele leergemeenschappen zijn bekende, krachtige praktijken voor die pedagogisch-didactische ontwikkeling. Toch worden ze nog maar beperkt georganiseerd. Meer nog: tijd voor overleg, samenwerking en professionalisering wordt in scholen net vaker geschrapt. Om even de werkdruk te verlichten, de job demands haalbaar te houden. Al verdwijnt dat effect snel, net zoals de motivatie om dan opnieuw te gaan samenwerken.”

Expert Wouter Schelfhout over scholen als een aantrekkelijke werkplek — **Wouter Schelfhout:** “Doorbreek het professionele isolement in onderwijs: laat leraren met hun *struggles* of expertise niet alleen zitten.”

Hoe worden professionele leergemeenschappen wel ondersteunende job resources?

Wouter Schelfhout: “Leraren moeten de impact voelen, zowel in hun school, als in hun eigen klas. Stellen ze steeds grotere niveauverschillen tussen leerlingen vast? Bundel de krachten in een professionele leergemeenschap over differentiëren.”

“Analyseer leerresultaten op schoolniveau. Denk na over basisleerinhouden, uitbreidingsleerstof en remediëring, en sleutel samen aan beleidskeuzes en ontwikkelprocessen. Betrek leerjaarteams of vakgroepen bij de concrete uitwerking. Leerplanrealisatie, aangepast evaluatiemateriaal, werkvormen op maat: verdeel het werk en leer van elkaar.”

“Neem zo’n overleg vooral ernstig. Bouw tijd voor samenwerking en professionalisering structureel in de opdracht van elke leraar in. Formuleer heldere verwachtingen op schoolniveau: eindelijk effectief differentiëren, van het eerste tot het zesde!”

“En laat ruimte voor professionele autonomie. Kunnen leraren met die nieuwe inzichten, maar nog steeds in hun eigen stijl, het leerrendement van elke leerling beter maximaliseren? Pas dan buig je vergadermoeheid en weerstand om in goesting.”

‘Wij zagen in onze beginjaren ook af’: die boodschap hielp niet één starter volhouden
Wouter Schelfhout
expert

Samenwerking houdt leraren aan boord. Geldt dat ook voor de starters?

Wouter Schelfhout: “Ja, als je school inzet op betrokkenheid en verbinding. De ‘B’ uit het ABC-model van motivatie. Het is belangrijk om starters mee op te nemen in ontwikkelprocessen en leergemeenschappen, maar bovenal in het lerarenteam. Ze moeten makkelijk aansluiting vinden bij een groep leraren die hen zowel pedagogisch-didactisch als emotioneel ondersteunt. Van lesmateriaal tot klasmanagement: iedereen helpt mee!”

“Zelfs in de personeelspuzzel. Waarom zadelen we startende leraren zo dikwijls op met versnipperde opdrachten, in vakken of klassen die hun collega’s liever vermijden? ‘Maar wij hebben in onze beginjaren ook afgezien, hoor!’: die boodschap hielp niet één starter of zij-instromer volhouden.”

“Slimme lessenroosterkeuzes en een gedeelde verantwoordelijkheid voor moeilijke opdrachten wel. Kunnen rekenen op een parallelcollega in de derde kleuterklas. Een NT2-module meermaals opnieuw mogen opnemen. Ervaren collega’s die zich engageren voor uitdagende klassen in de tweede graad. Zo zorgt het hele team voor die nieuwe krachten.”

Wat voegt aanvangsbegeleiding dan nog toe?

Wouter Schelfhout: “Veel scholen zetten daar sterk op in. Maar pas afgestudeerden, ervaren professionals uit andere sectoren of leraren-in-opleiding: ze hebben uiteenlopende noden. Een uitgebreide ‘one size fits all’ aanvangsbegeleiding brengt voor hen weinig op. Ze ervaren het vaker als overdaad of tijdverlies, hoe goedbedoeld ook.”

“Aanvangsbegeleiding vraagt maatwerk. Startende leraren versterk je meer, als je kan inspelen op hun specifieke behoeften. Leer hen dus goed kennen. Investeer in open communicatie en bouw aan vertrouwen. Zoek in individuele gesprekken uit wat ieder van hen nodig heeft en pak die werkpunten samen aan. En onthoud: leraar worden is een groeitraject. Evalueer hen dus zo lang mogelijk formatief.”

Wanneer laat een school die medewerkers dan los?

Wouter Schelfhout: “Niet! Waarom zou je hen na pakweg drie jaar weer uit het oog verliezen? De manier waarop je starters ondersteunt – vanuit open communicatie en individuele coaching – vormt de basis van strategisch personeelsbeleid.”

“Op een stimulerende werkplek krijgen leraren een loopbaan lang ruimte voor persoonlijke groei en jobdifferentiatie, omdat mensen en noden nu eenmaal evolueren. Inhoudelijke verdieping of de combinatie van werk en gezin, gezondheidsproblemen of uitgesproken ambities: rekening kunnen houden met die individuele verschillen, houdt leraren op school of in het onderwijs.”

“Uiteraard doe je dat niet à la tête du client! Voor die I-deals – individuele afspraken tussen werknemer en werkgever – is draagvlak nodig. Geeft iemand in zo’n coachingsgesprek aan dat die stilaan vastroest in zijn takenpakket? Of vragen jonge ouders een lessenrooster dat matcht met hun kinderopvang? Maak die situaties bespreekbaar en zoek naar oplossingen die aanvaardbaar zijn voor het hele team.”

“Uitwegen vind je vaak in de collectieve initiatieven op je school. Ook daar hou je rekening met de verschillen tussen collega’s. Wil iemand het liefst van al lesgeven? Of zoekt die net meer variatie? In de samenwerkingsstructuren passen zowel stille krachten als voortrekkers, zowel inhoudelijke experten als proces- of kwaliteitsbewakers. Vindt iedereen een passende rol, dan voel je de sociale stimulans: vooruit met ons onderwijs! En onderpresteerders en dwarsliggers vallen er meteen op.”

Van scholen stimulerende werkplekken maken, lukt directeurs niet in hun eentje
Wouter Schelfhout
expert

Werken aan schoolcultuur, onderwijskundig beleid, samenwerking, individuele coaching en taakdifferentiatie. Gezocht: superdirecteurs?

Wouter Schelfhout: “Nee, gezocht: transformationele schoolleiders. Die inspirerende leiderschapsstijl boost ontwikkeling. Vanuit een toekomstgerichte visie, vertaald in prioriteiten en concrete verwachtingen, het lerarenteam motiveren om samen onderwijskundig beleid uit te werken. En binnen die kaders waken over het collectieve draagvlak en de individuele professionele ruimte.”

“Toegegeven, dat is best wat. Maar die benadering schenkt vertrouwen en waardeert het groeiproces. Gun een directeur dat ook. Leiderschap kan je leren, nog het best al doende. Ik moedig schoolbesturen aan om hun schoolleiders op te leiden en meer te begeleiden on the job.”

“Deel dat leiderschap ook. Van scholen stimulerende werkplekken maken, lukt niemand alleen. Maar in elke lerarenkamer vind je specialisten, soms sterker dan de directeur zelf: dat is niet problematisch, wel wenselijk. Die leraren worden de sterkhouders van het beleid. Betrek hen bij het leiden van de school.”

“En vang zo ook belangrijke signalen op. Van onderwijsmensen wordt elke schooldag ontzettend veel verwacht. Gooi slimme communicatielijntjes uit om hun draagkracht juist in te schatten. Wat vertelt de welzijnsbevraging? Wie hapt naar adem tijdens een coachingsgesprek? Welke kritische stemmen klinken in de leergemeenschappen? Wie valt vaker uit? Ontwikkel je voelsprieten en anticipeer, voordat leraren afhaken op je initiatieven en beginnen uitkijken naar een andere job.”

Over een andere job gesproken. Als jij volgend schooljaar opnieuw zou gaan lesgeven, wat vraag jij die schoolleider op je sollicitatiegesprek?

Wouter Schelfhout: “Lesgeven, dat wil ik – net als meer dan 30 jaar geleden – samen doen. Dus ik zou vragen hoe de school samenwerking stimuleert. Op welke manier wordt lesmateriaal ontwikkeld? Hoe gaat het team aan de slag met de nieuwe minimumdoelen? Welke didactische werven pakt de vakgroep aan? Het antwoord verklapt veel over de school. Ik wil een breedgedragen, doelgerichte aanpak voelen. Maar ook goesting en werkplezier.”

“Al ben ik niet ongevoelig voor mooie, moderne schoolgebouwen. Leraren haken af op ondermaatse didactische uitrusting of verouderde schoolinfrastructuur. Maar een positieve schoolcultuur maakt veel goed. Bespeur ik trots en energie in de schoolgangen? Bruist het in de lerarenkamer van collegialiteit? Groeien er oplossingen in de vergaderlokalen? Dan neem ik klassen die vragen om opfrissing of een langere fietsrit er met plezier bij.”

Wouter Schelfhout (UAntwerpen) werkte mee aan OBPWO 23.01 De school als aantrekkelijke en kwaliteitsvolle werkplek om leraren te behouden. Dit onderzoek schetst hoe schoolbeleid, arbeidsomstandigheden, sociale omgeving en leiderschap de retentie en attritie van leraren beïnvloeden.

Vera Verdoodt