Zo doen zij het
Zelfstandig werken in de klas: 5 tools voor jonge kinderen
Een doel stellen. Niet meteen de leraar roepen. Je boekentas controleren. Zelfstandig werken in de klas is voor jonge leerlingen niet vanzelfsprekend. Klasseprijs-winnaar Jana Kerfs reikt 5 tools aan.
Lees verder onder de video
Zelfsturing moet je leren
Jana Kerfs: “Een leerling die zelfstandig werkt in de klas en zichzelf leert sturen, krijgt steeds meer greep op het eigen leren. Wat wil ik bereiken? Hoe begin ik aan een taak? Wat kan ik proberen als ik vastloop? En achteraf: wat ging goed en wat vond ik nog moeilijk? Dat zijn vaardigheden die je je hele leven nodig hebt.”
“Dat aanleren vraagt tijd én begeleiding. Zelfsturing in de klas betekent niet: trek je plan. In het begin doe je als leraar net heel veel voor. Je toont hoe je iets aanpakt, denkt hardop, reikt strategieën aan en oefent die samen in. Daarna bouw je die ondersteuning stilaan af, tot leerlingen die strategieën zelf kunnen inzetten.”
“Tijdens mijn stage in het tweede leerjaar zag ik hoeveel leerlingen daarmee worstelden. Daarom ontwikkelde ik voor mijn bachelorproef een praktische toolbox die ik meteen in de klas kon uittesten. De tools moesten vakoverschrijdend werken en weinig extra tijd vragen. Ik wilde vooral iets maken dat een leraar gewoon elke dag in de klas kan gebruiken.”
Tool 1: Maak je doel concreet met een T-diagram
Jana Kerfs: “Je bank opruimen. Op het eerste gezicht lijkt dat een eenvoudig doel, maar voor een kind van 7 of 8 is ‘opgeruimd’ nog behoorlijk vaag. Wanneer is je bank nu echt opgeruimd? Mag je pennenzak blijven liggen? Waar moet je werkboek naartoe? En wanneer ruim je je bank eigenlijk op?”
“Met een T-diagram maak je zo’n zelfsturingsdoel heel concreet. Bovenaan staat het weekdoel, geformuleerd vanuit ‘ik’. Daaronder beschrijven we samen het gedrag dat erbij hoort. Wat kan de juf of meester zien als je bank opgeruimd is? En wat kan die horen?”
“Als je verwacht dat kinderen zichzelf kunnen bijsturen, moeten ze eerst weten welk gedrag je van hen verwacht. Daarom bepaal je die criteria samen. Later kunnen leerlingen die gebruiken om zichzelf te beoordelen. Zo verschuift ‘de juf zegt dat mijn bank nog niet opgeruimd is’ stilaan naar ‘ik kan zelf controleren of mijn bank opgeruimd is’.”
Tool 2: Eerst brein, boek en buur, dan pas baas
Jana Kerfs: “Zelfstandig werken in de klas ging in mijn tweede leerjaar niet vanzelf. Zodra ik de leerlingen aan het werk zette, gingen er voortdurend vingers in de lucht: ‘Juf, wat moet ik doen?’ Vaak hadden ze de opdracht niet goed gelezen of konden ze het antwoord zelf vinden door eerst even na te denken.”
“Daarom overloop ik bij zelfstandig werk eerst de strategieën die leerlingen kunnen gebruiken vóór ze hun vinger opsteken. Eerst komt het brein: wat weet ik zelf al? Daarna het boek: heb ik de opdracht goed gelezen? Staat er een voorbeeld of een eerdere oefening die me verder helpt? Nog geen oplossing? Misschien kan je buur helpen. Pas daarna komt de baas: de juf of meester.”
“Van die stappen maakte ik een poster. Die hangt zichtbaar in de klas. De bedoeling is niet dat leerlingen geen hulp meer mogen vragen. Ze leren wel dat de leraar niet altijd hun eerste stap hoeft te zijn.”
Download tools voor zelfsturing
- Het T-diagram (A4/PDF)
- Boekentasbingo (A4/PDF)
- De Groeibloem (A4/PDF)
- Brein-boek-buur-baas-posters (A4 of A3/PDF)
Tool 3: Oefen executieve functies met de Pauzepizza
Jana Kerfs: “Zelfstandig werken vraagt veel aandacht, en die is bij jonge kinderen niet eindeloos. Daarom zit in de toolbox ook iets wat op het eerste gezicht vooral leuk lijkt: de Pauzepizza. Die bestaat uit een doos met 8 vakken. Een leerling schudt de doos en een balletje landt op een pizzatopping. Elke topping hoort bij een kort spelletje.”
“Maar die spelletjes spelen we niet zomaar. Voor de kinderen voelt het als even spelen, maar ondertussen oefenen ze hun werkgeheugen, impulscontrole, plannen en volgehouden aandacht. Allemaal vaardigheden die ze ook nodig hebben om zelfstandig te werken.”
“Neem Galgje. Leerlingen moeten onthouden welke letters al aan bod kwamen. Dat doet een beroep op hun werkgeheugen. Ze mogen ook niet zomaar een letter of het antwoord door de klas roepen, dus moeten ze hun eerste impuls afremmen.”
Tool 4: Laat leerlingen zelf hun boekentas controleren
Jana Kerfs: “‘Vergeet je toetsenmap niet.’ ‘Heb je je brooddoos mee?’ Je kan natuurlijk elke dag zeggen wat leerlingen zeker mee naar huis moeten nemen. Met de Boekentasbingo verschuift die taak naar het kind.”
“Op de bingo staan de spullen die mee naar huis moeten. Leerlingen controleren hun eigen boekentas en vinken af wat erin zit. Alles gecheckt? Boekentas dicht. Later maakte ik volgens hetzelfde principe ook een Zwembingo: zit alles in mijn zwemzak? Door daar telkens even bewust bij stil te staan, wordt zo’n controle stilaan een gewoonte.”
Tool 5: Lukt het al? Leerlingen reflecteren met de Groeibloem
Jana Kerfs: “Aan het einde van de dag laat ik leerlingen weer even stilstaan bij het doel van de week. Zelf kunnen inschatten hoe goed dat doel al lukt, is een belangrijke stap in zelfsturing. Daarvoor gebruik ik de Groeibloem. Heb ik nog veel hulp nodig? Kan ik het soms al alleen? Leerlingen zetten een kruisje bij de bloem die past bij waar ze op dat moment staan.”
“De zonnebloem is geen eindmeet die iedereen tegen vrijdag moet halen. Ik wil vooral dat leerlingen leren zien: waar stond ik eerst en welke stap heb ik al gezet? Sommige doelen vragen meer tijd en het ene kind heeft langer ondersteuning nodig dan het andere. De nadruk ligt op de inspanning en vooruitgang die een leerling maakt, het is dus geen puntenblad.”
“Op het einde van de week schatten leerlingen zichzelf nog een laatste keer in. Daarna geef ik schriftelijke feedback. Schat een leerling zichzelf heel anders in dan ik, of blijft die ergens vastlopen? Dan ga ik daarover in gesprek. Dan vraag ik bijvoorbeeld: ‘Wat hielp jou deze week?’ of ‘Wat kan je volgende keer proberen?’ Zo laat je leerlingen zelf nadenken over hun aanpak.”
Jana Kerfs, Educatieve bachelor Lager Onderwijs (Hogeschool PXL), won met haar bachelorproef Op weg naar zelfstandigheid! de Klasseprijs 2025. Haar volledige toolbox telt 8 tools en een handleiding voor leraren. Naast de tools in de video ontwikkelde ze ook de Smarti-gids om doelen te formuleren, de Groeimeter om de vooruitgang op te volgen en de Wachtwijzer om impulsen te leren beheersen.
Log in om te bewaren
Laat een reactie achter