Veiligheid voor leerlingen die lgbtqi+ zijn start bij leraren

Kan je jezelf zijn als je een deel van je identiteit aan de schoolpoort moet achterlaten? Leraren Sarah en Jean-Michel spelen open kaart over hun seksuele oriëntatie. Daarnaast begeleiden ze praatgroepen voor leerlingen die lgbtqi+ zijn.

“Alleen heterokoppels kunnen kinderen opvoeden.” Of: “Je ziet het van ver als mensen homo zijn.” Dergelijke uitspraken hoort leraar Sarah Desmedt in Sint-Jan Berchmanscollege in Brussel geregeld. Haar reactie? “Dat je dat meent, doet me pijn.” Of: “Dus je zag het meteen aan mij toen ik het lokaal binnenstapte?”

Sarah wil die leerlingen niet op hun plek zetten. Ze wil hen wel doen nadenken over de scherpte van hun woorden. En vooral seksuele oriëntatie normaliseren. “Toen ik rond de eeuwwisseling in het secundair zat, durfde geen enkele leraar uit de kast komen. Een volwassen rolmodel of aanspreekpunt had me toen zeker geholpen. Weten dat een gewoon leven met een fijne job, hobby’s en kinderen mogelijk is, geeft leerlingen die lgbtqi+ zijn grond.”

Sarah Desmedt, leraar Grieks — **Sarah, leraar Grieks:** “Weten dat een gewoon leven met een fijne job en kinderen mogelijk is, geeft grond aan leerlingen die lgbtqi+ zijn”

“Daarom speel ik open kaart over op wie ik verliefd word. Als eerste leraar, intussen zijn we met meer. Delen collega’s zomerverhalen dan trek ik tijdens mijn reisrelaas geen mist op met neutrale woorden als mijn lief of partner. Dat hou je toch maar enkele weken vol. En in de les kan ik sowieso niet rond het thema heen met Sappho’s liefdespoëzie en de Griekse mannenliefde. Klassen reageren verschillend. Soms prikken tieners: ‘Stop jij dat in het leerplan, mevrouw?’ Even vaak maken ze er geen punt van.”

“Het thema identiteit gaat in mijn lessen veel verder dan lgbtqi+. Via het stoïcisme leggen we Andrew Tate op de rooster, via Odysseus onderzoeken we waarom de sirenen vroeger symbool stonden voor verleidelijke kennis en we vandaag denken dat schoonheid hun belangrijkste troefkaart is. Vroeg of laat belanden we bij meisjes die in Brusselse straten telefoongesprekken veinzen omdat mannen hen nafluiten of volgen. En jongens die slikken van zoveel onveiligheid die ze zelf niet altijd opmerken.”

Weinig lgbtqi+-spiegels

50 kilometer verderop staat Jean-Michel Van Oosten voor de klas. Rond zijn veertigste gooide hij zijn leven om: van operazanger naar leraar, van podia naar maatschappelijke impact. Vandaag geeft hij Frans in KA Zottegem. Ook hij stopt zijn seksuele oriëntatie niet weg in een locker.

“Zonder mezelf te projecteren naar huidige tieners, herinner ik me hoe zwaar het voor me was. Er leken in mijn secundaire school alleen maar hetero’s rond te lopen. Geen enkele leraar deed een coming-out, geen enkele leerling die zijn worsteling deelde. Ook na de schooluren was het aantal spiegels beperkt. Een paar filmpersonages, ja. Maar die waren zó karikaturaal dat ik me totaal niet in hen herkende.”

“Daarom maak ik er op school geen geheim van dat ik homo ben. Niet dat ik me op 1 september voorstel als ‘Meneer Van Oosten, leraar Frans, muziekliefhebber en homo’. Maar als er vragen komen, antwoord ik eerlijk. Mijn leerlingen zijn door de scharnierjaren van hun identiteitsontwikkeling. Ze gaan niet in de clinch met mij en reageren respectvol.”

JOP-monitor

De verhalen van Sarah en Jean-Michel contrasteren met de oproepen die çavaria binnenkrijgt via LUMI. Op die luisterlijn vertellen steeds meer leraren dat ze hun identiteit op school wegstoppen. Uit schrik voor boze ouders of om de controle kwijt te spelen in de klas.

Els Verbeelen (adviesmedewerker onderwijs, çavaria): “Op school bewegen leraren hemel en aarde zodat elke leerling zichzelf kan zijn. Maar zelf mogen ze dat niet altijd. Volgens de meest recente JOP-monitor (2023) heeft 20% van de ondervraagde leerlingen uit de derde graad secundair liever geen les van een leraar die lgbtqi+ is. Hetzelfde percentage vindt dat geweld tegen homo’s in sommige gevallen kan.”

“Bij çavaria horen we de verhalen achter die harde cijfers. Een leraar die na een les over identiteit naar zijn auto moet vluchten of een directeur die uitgescholden wordt omdat ze een bekwame non-binaire leraar aanneemt. Scholen beseffen pas na zo’n incident dat een regenboogzebrapad of actiedag niet volstaat.”

“Er is nood aan een doorleefd en actief diversiteitsbeleid waarin ook aandacht is voor andere minderheidsgroepen. Goed nieuws: de meeste leraren vinden dat belangrijk. Maar velen weet niet hoe je dat moet aanpakken of hebben er schrik voor.”

Identiteit als schietschijf

Een school die veilig wil zijn voor alle leerlingen, moet een safe place zijn voor de mensen die er lesgeven. Die eerste horde zit goed bij Sarah en Jean-Michel. Maar hoe versterken hun scholen het welzijn van leerlingen die lgbtqi+ zijn? Want dat staat onder druk. Vlaamse leraren gaven in het TALIS-onderzoek aan dat er veel gepest wordt op school. Het belangrijkste mikpunt in het secundair: genderexpressie en seksualiteit.

Terug naar Brussel. Sarah erkent dat het zoeken is: “Het secundair, da’s een lijf vol hormonen en een hoofd vol vragen. Wie ben ik, hoe bepaalt dat mijn toekomst? Elke tiener is daarmee bezig, maar jongeren die niet hetero zijn nog meer. En net die identiteit wordt een schietschijf. Termen als homo, gay en pédé klinken op elke speelplaats en op sociale media. En non-binair of trans, dat vinden veel jongeren al helemaal 5 stappen te ver.”

“In die sfeer is het voor een groep leerlingen moeilijk om zichzelf te zijn. Daarom stampten we in 2020 onze ‘Samen divers’-werking uit de grond. Met driedubbele focus: een veilige plek bieden voor leerlingen die lgbtqi+ zijn, acties op poten zetten zoals klasgesprekken in de Paarse Week en informatie delen. Leraren vragen tips om in gesprek te gaan met een leerling die niet goed in z’n vel zit. Ze willen weten hoe ze kunnen terugkomen op een te lauwe reactie toen een leerling ‘homo’ schreeuwde.”

Tegengeluid

Sarah: “Iedereen is welkom bij Samen Divers en radicaal van mening verschillen mag. De enige voorwaarde: respect voor elkaar. Toch hadden sommige ouders en leerlingen hun twijfels. Wil dat clubje leerlingen pushen tot een coming-out? Natuurlijk niet. Maar na hun reactie trokken we onze werking open naar brede diversiteit: gender, etnische diversiteit, neurodiversiteit. Een prima keuze, we bereiken meer leerlingen en vinden extra leraren die zich engageren.”

“Is alles peis en vree vandaag? Nee. Praten over seks en relaties ligt moeilijker dan enkele jaren geleden. En soms verwerkt een leraar ‘Simon heeft 2 papa’s’ in een vraagstuk en kaapt die zin een halve les. Het conservatisme neemt toe. Maar als team moeten we een ander geluid meegeven dan wat leerlingen horen op straat of in sommige gezinnen. Zonder te bruuskeren het begrip voor verschillen vergroten.”

“Een veilige school voor iedereen, is werk van elke dag. Toch houden we ook actiedagen. Op eentje dropten we een doos stickers in de lerarenkamer. Ontzettend schoon dat zoveel collega’s die op hun trui kleefden. ‘Ben jij ook zo’, vroegen verbaasde leerlingen aan leraren. ‘Nee, maar ik ondersteun de actie voor de volle 100%.’ Die boodschap is een hart onder de riem voor leerlingen die lgbtqi+ zijn en het meeste krachtige signaal naar alle leerlingen.”

Praatgroep

6 jaar geleden ontstond in de school van Jean-Michel ook een praatgroep rond lgbtqi+. “Vijfdejaars zagen een klasgenoot worstelen met zijn seksuele oriëntatie. Ze ontfermden zich over hem, vonden dat de school te weinig deed en eisten actie. Zoveel vuur, dat raakte me. Ik beloofde ze samen met mijn collega Ellen te ondersteunen, legde een lijn met de directeur en opende op de middag mijn vaklokaal zonder vensters. De ideale plek om nieuwsgierige blikken buiten te houden.”

**Jean-Michel, leraar Frans en collega Ellen:** “Sommige leerlingen hebben schrik om zich te outen, andere worden getreiterd”

“De leerlingen ontwierpen een informatieve website, organiseerden vormingen, hingen de school vol posters van bekende koppen – kunstenaars, sporters en politici – die zich ge-out hadden en startten een anoniem meldpunt voor vragen. In onze praatgroep delen leerlingen ervaringen. Die getuigenissen snijden diep: sommige leerlingen hebben schrik om zich te outen, andere worden online, op de speelplaats of in de toiletten getreiterd. Zelfs door leerlingen die zich in de klas ruimdenkend en respectvol opstellen.”

Vraagtekens

“De voorbije 6 jaar varieerde de grootte van onze praatgroep. Maar vorig jaar dook het ledenaantal naar een ondergrens: slecht 2 tieners. Dan moet je jezelf in vraag stellen.”

“Mogen we besluiten dat onze leerlingen vandaag elders hun community vinden? En dat we als school onze zaakjes redelijk op orde hebben nu het hele team identiek reageert op kwetsende uitspraken en in cursussen bewust alle gezinsvormen opneemt? Nu we het meldpunt onderhouden, het welzijn van alle leerlingen opvolgen en geen punt maken van aparte kleedkamers en toiletten voor trans jongeren of non-binaire leerlingen?”

“Als dat de lage opkomst verklaart, zitten we voorzichtig goed. Maar ook al is Zottegem Brussel niet en gooien we in Vlaanderen nog geen boeken op verboden lijsten, toch voelt iedereen dat de weerstand tegen homoseksualiteit toeneemt. Wat als de angst voor pesterijen steeds meer leerlingen tegenhoudt om naar onze praatgroep te komen? Als we die dan zomaar opdoeken, laten we tieners in de steek. Net op het moment dat ze ons en elkaar het meest nodig hebben.”

De Diversiteitsweek vindt plaats in mei. In deze week worden verschillende vormen van diversiteit onder de aandacht gebracht. In plaats van ‘anders zijn’ wordt de nadruk gelegd op verbinding en leert iedereen de schoonheid van elkaars verschillen zien. Check voor meer info ook de onderwijswerking van çavaria.

Bart De Wilde