Hoe draait de cirkel van handelingsplanning?

Sylvie Vanden Abeele, handelingsplancoach: “Ook de oriëntatie van onze schoolverlaters is een duidelijk voorbeeld van die samenwerking: samen met het kind, de ouders, de school en het CLB leggen we een uitgebreid traject af. Een goede doorstroom naar het secundair onderwijs: daar zien we vaak het resultaat van onze investeringen in handelingsplanning.” 
 
“Handelingsplanning staat voor een logische aanpak, die we in ons dagelijks leven voortdurend toepassen. Voor je aan iets begint, bekijk je de situatie. Dan bedenk je wat je wil bereiken en hoe je dat aanpakt. En eens het achter de rug is, vraag je je af of je doel bereikt is en wat eventueel anders moet.” 

Hilde: “Bij handelingsplanning vertalen we dat naar 5 fasen: eerst vorm je je een beeld van een leerling. Op basis daarvan breng je de noden en behoeften van het kind in kaart, zodat je doelen kan selecteren. In een derde fase bereid je acties voor, dan voer je ze uit, en tot slot evalueer je. Het beeld van de leerling verandert, nieuwe noden duiken op en je draait een nieuwe cirkel, met dezelfde stappen. In de realiteit lopen die fases vaak door elkaar, kijk je geregeld om en sleutel je aan fasen die op papier achter je liggen.”

Hilde: “Op zulke momenten botst onderwijs op zijn grenzen omdat je een stap overslaat. Omdat je meteen tot de actie overgaat en leert lezen, veronderstelt dat alle voorwaarden om te leren lezen en schrijven vervuld zijn. Terwijl de eerste vraag is: ‘Wat heeft dit kind nodig om tot leren te komen?’” 

Sylvie: “Natuurlijk kan een leraar dat niet in zijn eentje. Net daarom hebben we in het buitengewoon onderwijs verschillende expertises. Want samen met de logopedist breng je die ene leerling wél tot lezen, en de ergotherapeut weet welke tussenstappen je moet zetten om te leren schrijven. Omdat je vooraf bekijkt waar die leerling staat, zodat je haalbare doelen kiest en geen stappen in de ontwikkeling overslaat.” 

Hilde: “Eerst kijken, dan denken, dan doen. Maar die focus op de lange termijn is een enorme uitdaging voor leraren in het buitengewoon onderwijs. Ze stoppen veel energie in lessen en klasmanagement. Spelen in op de noden van elk kind, differentiëren voortdurend, buigen wat fout loopt om tot een leermoment.”

Sylvie: “Dus is het cruciaal dat leraren kunnen terugvallen op duidelijke afspraken en helder beleid. Op mensen die erover waken dat de cirkel van handelingsplanning blijft draaien. Elke stap hangt af van de vorige. Zonder duidelijke beeldvorming kies je geen haalbare doelen. Zonder duidelijke doelen weet je niet wat je moet evalueren. En als je niet kan evalueren, heb je geen correct beeld en geen nieuw vertrekpunt.”

Hilde: Dat proces bewaak ik als directeur niet in mijn eentje. Als handelingsplancoach volgt Sylvie van dichtbij op.  Enkele schooljaren geleden verankerden we handelingsplanning opnieuw stevig in onze werking. Met het hele team doorliepen we elke fase, van september tot juni. En als ijkpunten de 3 klassenraden: in september, in januari en in juni.” 

Sylvie: “We kozen er bewust voor om elke fase op een bepaald moment in het schooljaar samen onder de loep te nemen. Al is het niet zo dat je die cirkel 1 keer doorloopt, met beeldvorming in september en evaluatie in juni. In feite draait die cirkel constant. Maar je moet je team de kans geven om dat proces van handelingsplanning in de vingers te krijgen, en dus kreeg elke fase op een bepaald punt in het schooljaar extra aandacht.”

Hilde: “Zo stond de beginklassenraad in september in het teken van die beeldvorming. Op dat moment brengen we alle expertise rond de tafel. De klasleraar, de vakleraren, het paramedisch team, en heel belangrijk: de ouders. Tijdens dat interdisciplinaire overleg leggen we de puzzelstukken samen om ons een juist beeld te vormen van elk kind.” 

Sylvie: “Hoe je een IAC-verslag interpreteert, een duidelijke zorgvraag formuleert of je weg vindt in het digitale leerlingvolgsysteem: iedereen de tijd geven om de juiste skills te ontwikkelen, kost tijd. In het begin deden we dat bijna wekelijks, met het hele team. Maar ook vandaag blijven we tijd maken. Zo zit ik met elke starter een uur per week samen. Zodat iedereen mee is. Want je team is altijd maar zo sterk als de zwakste schakel.” 

Sylvie: “Samen met onze hernieuwde aandacht voor de cirkel van handelingsplanning kozen we er enkele jaren geleden ook voor om zoveel mogelijk te digitaliseren. Dat bespaart ons veel werk. Alles hangt immers samen: op basis van de beeldvorming op de klassenraad selecteer je per kind doelen. Die koppel je aan je lesvoorbereiding, en nadien vink je ze af in je evaluatiesysteem. Wat je weer in staat stelt om de beeldvorming bij te stellen en nieuwe doelen te selecteren.” 

Hilde: “Ook voor iets eenvoudigs zoals je klasagenda. In het buitengewoon onderwijs betekent elke activiteit een eigen lesplan voor elk kind. Een uitgewerkte lesvoorbereiding en doelen op maat. Als de leerlijn voor een leerdomein digitaal beschikbaar is, koppel je met een paar klikken de geschikte doelen en oefeningen voor elke leerling aan je agenda. Maar als je die in aparte documenten blijft overtikken terwijl de dossiers van je leerlingen online staan, zadel je jezelf constant met dubbel werk op.” 

Sylvie: “De klassenraadperiode legt druk op je werking. Met de voorbereiding ben je na schooltijd uren zoet. En dan moet je nog tijd vrijmaken voor de klassenraden zelf. De kindvrije uren van de klasleraar schieten erbij in. Na dat intensieve overleg staat die meteen weer voor de klas. Ook de therapieën vallen weg. Belastend voor het team, jammer voor de kinderen, maar de inbreng van de therapeuten tijdens de klassenraden is echt een meerwaarde.” 
 
“Omdat onze buitengewone leerlingen veel zorg vragen, is de verleiding groter om constant in crisismodus te vervallen en op korte termijn te denken. Het is net die interdisciplinaire bril die maakt dat we met een scherpe blik naar elke leerling kijken en elk kind een aanbod op maat kunnen bieden. Met ook impact op de langere termijn.” 

Sylvie: “We spelen kort op de bal, sturen voortdurend bij. Kunnen we met deze leerling een stap verder, of zetten we er net eentje terug? Daarom beleggen we ook vaak tussentijdse klassenraden met een kleinere kern: enkel wie op dat moment voor die leerling en dat aspect ertoe doet.” 
 
“Onze klassenraden zitten in een strak format. Samen bewaken we dat we efficiënt nadenken over de vraag: ‘Hoe kunnen we dit kind helpen?’ Als je aan tafel zit met collega’s, bestaat de kans dat je afdwaalt. Eens over koetjes en kalfjes praten, of ventileren over wat in je klas gebeurt? Ook nodig, maar de klassenraad is daarvoor niet de juiste plek.” 

Hilde: “Natuurlijk vegen we zelfzorg niet onder de mat. Mijn deur staat open. We maken op andere momenten tijd om te luisteren naar collega’s die worstelen. En klasleraren rooster ik samen vrij. Zo kunnen ze samen thema’s uitwerken, maar net zo goed hun hart luchten.” 

Sylvie: “Het onderwijs blijft veranderen. Maar als je weet waar je staat en waar je met elk kind naartoe wil, hoef je niet bang te zijn voor wat nieuw is. Dankzij die basis zijn we klaar voor wat komt.” 

Hilde: “We werken in de eerste plaats met mensen, met kinderen. Dan krijg je soms het gevoel dat je voor een dilemma staat. Wat geef ik nu voorrang, wat pakken we eerst aan? Voor elk kind leggen we eigen accenten.”
“Als ik door de school wandel, bestaat altijd de kans dat ik even de zorg moet opnemen voor een kind dat de klas uitstapt en 1 op 1 aandacht nodig heeft. Natuurlijk heb ik eerst oog voor dat kind. Maar met duidelijke afspraken en doorgedreven digitalisering lukt het me ook om efficiënt te registreren wat de leerling nodig heeft.”  

Sylvie: “Op sommige dagen hebben leraren hun handen al vol om onvoorziene problemen op te lossen. Maar ook dan moet je met je team vooruit blijven kijken. Ontdekken waar de knoop ligt, zodat je er niet in verstrikt raakt. Dat lukt enkel als iemand de ruimte heeft om ervoor te zorgen dat de cirkel blijft draaien. Met heldere afspraken, strakke looplijnen en een interdisciplinaire samenwerking. Want daar ligt de kracht van handelingsplanning.”