Pesten voorkomen begint bij de leraar

Hoe ontstaat pesten? Welke blinde vlekken hebben scholen? En welke invloed heb je als leraar op de groepsdynamiek in je klas? Hilde Colpin, professor Schoolpsychologie (KU Leuven), legt uit hoe je pesten aanpakt en voorkomt.

Professor Schoolpsychologie Hilde Colpin over aanpak in de klas van pesten — **Hilde Colpin, professor Schoolpsychologie:** “Pesten is veel meer dan een vervelende fase op school.”

Pesten wordt soms weggezet als iets wat bij opgroeien hoort. Is het zo onschuldig?

Hilde Colpin, professor Schoolpsychologie, KU Leuven: “Absoluut niet. Pesten laat vaak diepe sporen na, op korte én lange termijn. Leerlingen die gepest worden, voelen zich minder goed op school. Wie voortdurend op zijn hoede is voor wat er op de speelplaats, in de klas of online kan gebeuren, houdt minder mentale ruimte over om te leren. Schoolresultaten kunnen achteruit gaan en het risico op vroegtijdig schoolverlaten neemt toe.”

“Pesten aanpakken is belangrijk, want ook later blijven de gevolgen voelbaar. Volwassenen die als kind gepest werden, lopen meer risico op mentale, fysieke, relationele en socio-economische problemen. Dat hangt onder meer samen met langdurige verhoging van stresshormonen zoals cortisol. Slachtofferschap kruipt als het ware onder de huid.”

“Pesten is dus veel meer dan een vervelende fase op school. Bovendien beperkt de impact zich niet tot leerlingen die gepest worden. Ook omstanders voelen zich vaker angstig en minder goed op school. En jongeren die zelf pesten, kunnen vast komen te zitten in destructieve gedragspatronen.”

Wanneer spreken we over pesten?

Hilde Colpin: “Een ruzie kan hard zijn, maar speelt zich meestal af tussen leerlingen die ongeveer even sterk staan. Bij pesten zie je 3 kenmerken: het gedrag is doelbewust kwetsend, het herhaalt zich en er is een machtsverschil. De leerling die pest is bijvoorbeeld ouder, populairder, fysiek sterker of behoort tot een meerderheidsgroep. Die ongelijkheid maakt het voor slachtoffers moeilijk om zich te verdedigen.”

“Pesten kan veel vormen aannemen. Het kan fysiek zijn, zoals duwen of slaan. Verbaal, zoals uitschelden of vernederen. Relationeel, door iemand uit te sluiten of roddels te verspreiden. En online, via berichten, beelden of sociale media. Al lopen de online- en offlinewereld steeds vaker in elkaar over: wat op de speelplaats begint, stopt niet aan de schoolpoort.”

Waarom pesten leerlingen eigenlijk?

Hilde Colpin: “Pesten draait vaak om macht. Leerlingen die pesten proberen hun positie in de groep te versterken door anderen te domineren. Onderzoek toont aan dat zij vaak veel belang hechten aan populariteit en sociale status. Vanuit evolutionair perspectief is dat niet onlogisch: wie macht en middelen heeft, maak meer kans om te overleven. Dat helpt ook verklaren waarom pesten zo’n hardnekkig probleem is. Voor de leerling die pest, levert het op korte termijn vaak iets op.”

“Sommige kinderen hebben er meer aanleg voor. Studies tonen aan dat genetische factoren meebepalen of iemand agressief gedrag stelt of er het slachtoffer van wordt. Maar pestgedrag laat zich niet zo simplistisch verklaren. Ook je omgeving speelt een belangrijke rol. Wie thuis geregeld verbale agressie, conflicten of geweld ziet, kan dat sneller als normaal beschouwen. Daarnaast kan ook de schoolcontext pesten versterken, bijvoorbeeld wanneer antisociaal gedrag onvoldoende aangepakt wordt.”

Illustratie van kring mer stoelen waar een stoel er buiten staat

Pesten is in essentie een groepsproces
Hilde Colpin
professor Schoolpsychologie

Welke leerlingen lopen in het vizier?

Hilde Colpin: “Mensen voelen zich van nature sterker verbonden met wie op hen lijkt. Leerlingen die afwijken van de dominante norm, bijvoorbeeld door hun afkomst, uiterlijk, interesses of seksuele- en genderidentiteit, lopen meer risico om uitgesloten of geviseerd te worden. Een maatschappelijk klimaat van polarisatie – wij tegenover zij – kan die dynamiek nog versterken.”

“Pesten bereikt vaak een piek aan het einde van de lagere school. In de vroege adolescentie worden leeftijdsgenoten steeds belangrijker en krijgt sociale status meer gewicht. Ook de start van het secundair onderwijs is een risicoperiode. Leerlingen komen dan in nieuwe groepen terecht en de dynamiek wordt opnieuw bepaald.”

“Op zulke momenten zien we soms dat jongeren gedrag dat ze normaal zouden afkeuren, voor zichzelf beginnen te rechtvaardigen. Ze zeggen bijvoorbeeld: ‘Het was maar een grapje’ of ‘De ander heeft het zelf uitgelokt’. In de psychologie noemen we dat morele ontkoppeling.”

Veel scholen kijken vooral naar de pester en het slachtoffer. Waarom is dat te beperkt?

Hilde Colpin: “Pesten is in essentie een groepsproces. Rond de leerling die pest en de leerling die gepest wordt, staat een hele groep die het pesten mee mogelijk maakt of net kan stoppen. Sommige leerlingen doen actief mee. Anderen moedigen aan door te juichen of te lachen. En er zijn buitenstaanders die zien wat er gebeurt, maar niet ingrijpen.”

“Ook dat zwijgen heeft gevolgen. Als niemand reageert, krijgt de leerling die pest impliciet de boodschap dat het gedrag aanvaardbaar is. In die zin gebeurt pesten vaak met de toestemming van de groep. Voor slachtoffers is dat bijzonder pijnlijk. Uit onderzoek blijkt dat het gevoel dat niemand voor hen opkomt soms nog zwaarder weegt dan het pesten zelf.”

Hoe krijg je de zwijgende middengroep in beweging?

Hilde Colpin: “Door leerlingen te leren hoe ze een verdediger kunnen zijn: iemand die opkomt voor een klasgenoot die gepest wordt. Dat vraagt moed. Veel kinderen zijn bang om zelf het mikpunt te worden. Anderen vechten impulsief terug, waardoor de situatie net escaleert. Praat er daarom expliciet over in de klas. Wat doe je als iemand gepest wordt? Hoe kan je helpen zonder olie op het vuur te gooien? En bij welke volwassenen kan je terecht om pesten aan te pakken?”

“Uit onderzoek blijkt dat ongeveer 40 procent van de gepeste leerlingen niets vertelt aan een leraar. Ook omstanders zwijgen vaak omdat ze melden als klikken beschouwen. Maak daarom duidelijk welke normen gelden in je klas. Voor iemand opkomen of hulp vragen is geen verraad, maar verantwoordelijkheid opnemen voor elkaar.”

Welke invloed hebben leraren op die groepsdynamiek?

Hilde Colpin: “Meer dan ze zelf soms beseffen. Leraren zijn de sociale architecten van hun klas. Hun gedrag bepaalt mee hoe leerlingen naar elkaar kijken. Ga je warm en positief om met een leerling, dan nemen klasgenoten die houding vaak over. Maar ook het omgekeerde gebeurt. Een leerling die je geregeld publiek terechtwijst, apart zet of vooral negatieve aandacht geeft, verliest vaak status binnen de groep. Zo kunnen leraren – vaak onbedoeld – negatieve groepsdynamieken veroorzaken of versterken.”

“Uit ons Vlaams praktijkonderzoek blijkt dat leraren in het lager onderwijs ongeveer 7 keer vaker negatieve dan positieve feedback geven op gedrag. Het is begrijpelijk dat je gedrag soms moet bijsturen. Maar negatieve opmerkingen wegen relationeel vaak zwaarder door dan complimenten.”

“Sta daarom ook bewust stil bij het gedrag dat je wél wilt zien. Benoem wanneer leerlingen elkaar helpen, respect tonen of voor iemand opkomen. Zo maak je gewenst gedrag zichtbaar én laat je zien welke normen belangrijk zijn in jouw klas.”

Hoe spot je als leraar je eigen blinde vlekken?

Hilde Colpin: “Dat begint met zelfreflectie. Bij welke leerlingen vind ik het moeilijk om mild te blijven? Wie spreek ik het vaakst aan? En welke aannames maak ik misschien zonder het te beseffen? Zulke vragen helpen om bewuster naar je eigen gedrag en verwachtingen te kijken.”

“Besef daarnaast dat pesten zich vaak buiten het zicht van leraren afspeelt. In ons onderzoek Vroeg Geleerd vroegen we aan kinderen waar pesten op school meestal gebeurt. Maar liefst 85 procent wees naar de speelplaats, tegenover 17 procent naar de klas. Opvallend, want de speelplaats is net bedoeld als een plek om te ontspannen. Zichtbaar toezicht is daarom een belangrijke investering in een veilig schoolklimaat.”

“Laat je ten slotte ook niet verblinden door je eerste indruk. Er bestaan charmante pesters en populaire slachtoffers. Sommige leerlingen gedragen zich voorbeeldig in de les, zijn sociaal vaardig en halen goede resultaten, maar kunnen anderen op de speelplaats of online toch subtiel onderuithalen. Omdat dat gedrag niet past bij het beeld dat leraren van hen hebben, blijft het soms onder de radar. Omgekeerd kunnen ook populaire leerlingen het doelwit worden van pesterijen: hen onderuithalen levert diegene die pest veel meer status op.”

Ook cyberpesten ontsnapt vaak aan het oog van leraren.

Hilde Colpin: “Klopt, maar het staat niet los van school. Vaak gaat het om dezelfde leerlingen en dezelfde groepsdynamieken. Wat online gebeurt, werkt door in de klas en omgekeerd. Daarom kan een school niet zeggen: ‘Dat gebeurde buiten de schooluren, dus het is onze verantwoordelijkheid niet.’ Leerlingen nemen de spanningen van online conflicten mee naar school. Dan raakt het rechtstreeks aan het groepsklimaat, het welbevinden én het leren.”

Hoe kan je pesten aanpakken en voorkomen, nog vóór het misloopt?

Hilde Colpin: “Door te bouwen aan een hechte klasgroep. Vooral de eerste weken van het schooljaar zijn daarbij cruciaal. Leerlingen zoeken dan hun plek en groepsnormen krijgen vorm. Het begrip ‘Gouden Weken’ is niet toevallig gekozen: wat je in die periode investeert in verbinding, kan tijdens de rest van het schooljaar renderen.”

“Begin als leraar zelf sterke relaties met je leerlingen op te bouwen. Hen ’s ochtends begroeten aan de deur, bij naam noemen, tijd maken voor een kort 1-op-1-gesprek of af en toe iets over jezelf vertellen: kleine gebaren kunnen een groot verschil maken. Ook kennismakingsactiviteiten, gesprekscirkels en buddywerking helpen leerlingen elkaar beter te leren kennen. Vanuit luchtige gesprekken over hobby’s of lievelingseten groeit het vertrouwen om later ook serieuzere en moeilijke thema’s, zoals vriendschappen of conflicten, bespreekbaar te maken.”

“Denk daarnaast bewust na over je klasindeling en groepssamenstellingen. Wie zit naast wie? Wie laat je samenwerken? Zulke keuzes beïnvloeden mee hoe relaties ontstaan en groeien. Maar misschien wel het belangrijkste: geef zelf het goede voorbeeld. Een veilige klas ontstaat niet door 1 antipestles, maar in tientallen dagelijkse interacties waarin je verbondenheid en zorg voor elkaar telkens opnieuw bevestigt.”

De zwijgende middengroep kan pesten maken of kraken
Hilde Colpin
professor Schoolpsychologie

Wat doe je als een leerling vertelt dat die gepest wordt?

Hilde Colpin: “Neem zo’n melding altijd ernstig. Start met een rustig gesprek met de leerling. Wat is er precies gebeurd? Hoelang speelt het al? Wie was erbij? En wat heeft de leerling op dit moment nodig?”

“Probeer daarbij zoveel mogelijk regie bij de leerling te laten. Leerlingen die gepest worden, hebben vaak het gevoel dat ze alle controle kwijt zijn. Als volwassenen dan meteen allerlei beslissingen nemen zonder hen daarin mee te nemen, kan dat opnieuw onveilig aanvoelen. Natuurlijk moet je als school ingrijpen. Maar wees transparant. Leg uit welke stappen je wil zetten, waarom je dat doet en wie je daarbij zal betrekken.”

Bestaat er een aanpak die altijd werkt bij pesten?

Hilde Colpin: “Helaas niet. Elke pestsituatie vraagt een eigen aanpak. Een niet-confronterende methode zoals No Blame kan goed werken wanneer het pesten nog niet lang duurt, minder ernstig is en de leerling die gepest wordt zich daar veilig bij voelt. Je vertrekt dan niet vanuit schuld of straf, maar vanuit de vraag: hoe kunnen we dit als groep oplossen?”

“Wanneer het pesten al lang aansleept, ernstig is of veel schade veroorzaakt, volstaat zo’n aanpak niet. Dan moet je als school duidelijke grenzen stellen en helder benoemen dat dit gedrag onaanvaardbaar is. In zulke situaties is een meer confronterende aanpak noodzakelijk.”

“Scholen doen er daarom goed aan zich niet vast te pinnen op één methode. No Blame is geen wondermiddel, net zoals een louter sanctionerende aanpak dat niet is. Een sterk antipestbeleid vraagt leraren die de verschillende aanpakken kennen, bewust afwegen wat een situatie nodig heeft en daarin als team 1 lijn trekken.”

Waarom vraagt pesten een schoolbrede aanpak?

Hilde Colpin: “Een individuele leraar kan een enorme impact hebben op het leven van een leerling. Maar een veilige school bouw je niet alleen. Leerlingen krijgen elk jaar nieuwe leraren. Daarom heb je een gedeelde visie nodig die door het hele schoolteam wordt gedragen. Welk gedrag willen we bevorderen en hoe? Welk gedrag tolereren we niet? En hoe reageren we als het toch misloopt?”

“Zo’n gedeeld kader biedt niet alleen duidelijkheid aan leerlingen, maar ook aan leraren. Ze kunnen terugvallen op gezamenlijke afspraken. Bovendien zie je als team meer dan alleen. Wat een leraar mist in de klas, merkt een toezichthouder misschien op de speelplaats of hoort een leerlingbegeleider tijdens een individueel gesprek.”

Rendeert investeren in pestpreventie?

Hilde Colpin: “Ja. Onderzoek toont aan dat wetenschappelijk onderbouwde antipestprogramma’s zoals KiVa hun kosten op termijn ruimschoots terugverdienen. Door jongeren te leren omgaan met relaties en conflicten, vergroten ze hun kansen op schools succes en een diploma. Tegelijk verkleinen ze de kans dat leerlingen later een beroep moeten doen op hulpverlening of sociale voorzieningen.”

“Steeds meer landen zetten er daarom bewust op in. Ook in Vlaanderen kijkt de onderwijsinspectie expliciet naar het antipestbeleid van scholen. Finland ging nog een stap verder en rolde KiVa nationaal uit. Onderzoek toont daar niet alleen minder pestgedrag, maar ook betere leerprestaties. Dat bevestigt wat we al lang weten: een veilige school is geen mooie extra naast goed onderwijs, maar een voorwaarde om tot leren te komen.”

Simon Verbist