Specialist Gepubliceerd op

De beste voorbereiding op lezen: klankbewustzijn bij kleuters

Reageer

Log in om te bewaren.

Delen

Lieve Van SeverenKleuters met SES-kenmerken lopen een groter risico op leesachterstand. “Maar alle kleuters hebben er baat bij om al vroeg bezig te zijn met voorbereidende leesvaardigheden. Klankbewustzijn ontwikkelen is een effectieve manier om dat te doen”, zegt Lieve Van Severen (Odisee), “En dat gebeurt te weinig in het kleuteronderwijs.”
 

Wat is klankbewustzijn precies, en wat is de link met lezen?

Lieve Van Severen: “Klankbewustzijn is het besef dat een woord is opgebouwd uit klanken. Het is een onderdeel van het taalbewustzijn, het vermogen om na te denken over de vorm van woorden, los van hun betekenis. Klankbewustzijn, dat weten we al langer, is een voorspeller voor leren lezen. Door er al op kleuterleeftijd rond te werken, verminder je het risico op latere leesproblemen. Het is natuurlijk niet de enige factor. Voorbereidend lezen vraagt een brede aanpak: ook prentenboeken voorlezen of functioneel schrijven, zoals een boodschappenlijstje maken met een eigen schrift, zijn belangrijk.”
 

Dit bereidt beter voor op lezen dan fonologisch bewustzijn bv. lettergrepen klappen?

Lieve Van Severen: “We denken dat we kleuters vooruit helpen door hen eerst te laten oefenen met lettergrepen, om daarna makkelijker woorden in klanken op te splitsen. Maar dat klopt niet. Als voorbereiding op lezen kan je beter meer energie investeren in oefeningen rond klankherkenning, klanken laten samenvoegen en woorden laten opsplitsen in klanken. Maak met kleuters een checklist ‘Wat neem je mee naar de zee?’, met enkel spulletjes waarin een /r/ zit (rokje, strandbal, emmer …) Leer vierjarigen klankverschillen horen in minimale woordparen: ‘Zeg, wie gaat er deze zomer allemaal op ijs? Euh, ik bedoel op reis?’ In de derde kleuterklas ga je een stap verder, met auditieve synthese (Kan je raden wat ik ben? /z/-/o/-/n/) en auditieve analyse (Hoeveel klankjes hoor je in ‘zee’?).”
 

Wordt er onvoldoende aan klankbewustzijn gewerkt in de kleuterklas?

Lieve Van Severen: “We merken inderdaad dat dit, zeker in de tweede kleuterklas, niet systematisch wordt gestimuleerd. Het gebrek aan geschikte methodieken voor deze doelgroep kan daar een oorzaak van zijn. Als er wél aandacht aan besteed wordt, gebeurt dat vooral bij de oudste kleuters in de derde kleuterklas. Expliciet werken aan klankbewustzijn is nochtans nodig, want het ontwikkelt zich bij de meeste kinderen niet intuïtief.”
 

Waarom moet je er zo vroeg aan beginnen?

Lieve Van Severen: “Eerder onderzoek wees al uit dat training van het klankbewustzijn al een effect heeft bij kleuters in tweede en soms zelfs al in de eerste kleuterklas. Je hoeft dus niet te wachten tot de derde kleuterklas. Een voordeel van vroeg starten is dat álle kleuters dan al verder staan op het einde van de derde kleuterklas, en dat de kleuters die moeite hebben om klankbewustzijn op te bouwen, extra veel tijd voor oefenkansen krijgen.”


Expliciet werken aan klankbewustzijn is nodig, want het ontwikkelt zich bij de meeste kinderen niet intuïtief

Lieve Van Severen - Odisee

Je ontwikkelde een methodiek rond klankbewustzijn, en onderzocht het effect.

Lieve Van Severen: “Met het project ‘Kaatje Klank’ wilden we een wetenschappelijk onderbouwde, maar speelse didactiek ontwikkelen die het klankbewustzijn en de articulatievaardigheden van vierjarige kleuters stimuleert, want we weten dat die 2 vaardigheden nauw samenhangen. Het nieuwe is dat we er op vroege leeftijd aandacht aan schenken, vanuit de nieuwe visie op taalbeleid die de nadruk legt op preventie. We namen voor en na een klankherkenningstest af en stelden een hoger klankbewustzijn vast. Dat effect was groter bij kleuters met een hoger opgeleide moeder, voor kleuters met sterkere articulatievaardigheden en voor de oudere kleuters.”
 

Wat was het effect bij anderstalige kleuters?

Lieve Van Severen: “De meertalige kleuters met Nederlands als tweede taal in ons onderzoek kregen al minstens 1 schooljaar Nederlandstalig onderwijs. We vonden geen verschil tussen hen en kinderen met moedertaal Nederlands. Uit eerder onderzoek weten we nochtans dat een meertalige opvoeding een voordeel is voor je klankbewustzijn, maar dat geldt vooral als je beide talen goed beheerst. En dat is vaker het geval bij kinderen van wie de moeder hoger is opgeleid. Omgekeerd geldt: wanneer de moeder lager is opgeleid, is de kans groter dat een meertalig kind de talen minder goed beheerst, waardoor het voordeel voor klankbewustzijn vermindert.”

“Meer nog: de SES-indicator ‘opleidingsniveau van de moeder’ blijkt doorslaggevend voor klankbewustzijn. Op die kinderen zet je dus beter extra in om leesachterstand te vermijden. Dat kan je doen door preteaching, waarbij je de klassikale activiteit en instructie voorbereid in een klein (zorg)groepje.”
 

Kan je logopedie voor kleuters vermijden door in de klas te werken aan klankbewustzijn?

Lieve Van Severen: “Een paar jaar geleden stonden cijfers in de krant: het aantal terugbetalingen van logopedie bij kleuters met spraakstoornissen was spectaculair gestegen. Dat zette me aan het denken: andere moeilijkheden pakken we wél vaak aan in de school, maar voor articulatie wordt er sneller doorverwezen. Ik vermoed omdat veel leraren niet weten hoe ze het moeten aanpakken. Daarom ontwikkelden we onze methodiek.”

“Ik denk dat je, door in de klas meer te werken aan klankbewustzijn, minder snel geneigd bent door te verwijzen én beter mogelijke problemen detecteert. Als een vijfjarige de /r/ nog niet goed articuleert, maar wel het verschil tussen brood en bloot herkent, dan is het klankbewustzijn er wel degelijk in functie van leren lezen, en hoef je op die leeftijd nog niet via therapie aan de uitspraak van die klank te werken. Als hij echter na oefeningen het verschil nog steeds niet hoort tussen brood en bloot, dan duidt dat op een risico op leesproblemen en verwijs je beter wél door.”