Na de Taalheldklas: een vlotte start voor anderstalige nieuwkomers

Een jaar Taalheldondersteuning volstaat zelden voor anderstalige nieuwkomers om daarna meteen volop mee te draaien in je klas. Jill Goetkint begeleidt al 25 jaar anderstalige nieuwkomers en deelt 8 tips voor een vlotte start.

1. Betrokkenheid opent de poort voor taalverwerving

Jill Goetkint, stedelijke basisschool Alberreke, Antwerpen: “Anderstalige kinderen zijn, net als alle andere leerlingen, sociale wezens. Ze willen erbij horen in je klas en vooral niet anders zijn. Mogen participeren, ook al lukt dat nog niet goed, opent de poort voor taalverwerving.”

“Taalontwikkeling verloopt vaak onzichtbaar. We weten dat interactie daar de motor van is. Leerlingen leren taal door actief deel te nemen, samen te werken, te experimenteren, gehoord én gezien te worden. Betrokkenheid is de sleutel. Zonder leer je geen taal.”

“We zagen dat sterk uitvergroot bij sommige Oekraïense kinderen na het uitbreken van de oorlog. Ze dachten dat ze snel terug zouden keren en voelden geen behoefte om deel uit te maken van de groep. Een taal leren lukt dan heel moeilijk.”

“Isoleer anderstalige leerlingen dus zo weinig mogelijk wanneer ze de overstap maken van de Taalheldklas naar de reguliere klaswerking. Het is verleidelijk bij meer complexe lessen om ze apart te laten werken in een soort taalmap met oefeningen. Soms is de kloof te groot en is een doordachte individuele aanpak aan de orde. Maar het kan niet dat kinderen elke dag urenlang alleen zitten te werken. Dat ervaren ze vaak als uitsluiting of een afwijzing.”

“Het is ook nefast voor hun werkhouding. Ze krijgen de boodschap dat niet participeren ok is, terwijl ze net meer dan andere kinderen een ambitieuze attitude nodig hebben om van hun schoolcarrière een succes te maken.”

2. Werk met hetzelfde materiaal als het kan

Jill Goetkint: “Differentiëren hoeft ook niet met een aparte taalmap. Schotel bij voorkeur materiaal voor dat alle leerlingen gebruiken. Lees je een pittige tekst die voor je anderstalige leerlingen inhoudelijk nog te hoog gegrepen is, laat hen dan met dezelfde tekst aan talige doelen werken. Vraag bijvoorbeeld om op zoek gaan naar de werkwoorden of om paren van lidwoorden en naamwoorden in kaart te brengen.”

“Denk ook niet te snel dat de inhoud te moeilijk is. Je kan kiezen voor een eenvoudigere tekst met een gelijkaardige inhoud of met een AI-tool de taal vereenvoudigen. Met ‘Reading Progress’ of ‘Leesvoortgang’ van Microsoft Teams kan je een insluitende lezer de tekst laten voorlezen of woorden of stukjes tekst vertalen.”

“Een aflevering van Karrewiet bekijken anderstalige leerlingen op een laptop, vertraagd of met ondertiteling. Op die manier nemen je leerlingen volwaardig deel aan de les en stimuleer je hun taalverwerving. Hoe verder ze staan, hoe meer je die ondersteuning weer kan afbouwen.”

3. Werk individueel als het moet

Jill Goetkint: “Om anderstalige nieuwskomers een vlotte start te geven, is het soms zinvol ze apart te laten werken, maar dan moet de meerwaarde duidelijk zijn. Anderstalige leerlingen hebben vaak andere klank-letterkoppelingen geleerd in hun moedertaal. Ze mogen een u plots niet meer als /oe/ uitspreken om vlot te leren lezen of schrijven. Die vaste koppeling in de hersenen krijg je heel moeilijk aangepast in een klassikale setting.”

Wat je individueel oefent, moet je afstemmen op de reguliere klas. Werk je in de taalheldklas bijvoorbeeld met kleurengrammatica, voer die dan in de mate van het mogelijke doorheen de hele school in. Ondersteuning voor een nieuwkomer werkt meestal ook voor andere leerlingen. Zo maakt het deel uit van je brede basiszorg.

“Wil je de taalbeheersing op bepaalde momenten toch apart inoefenen, kies dan voor kwalitatief materiaal. Er zijn betalende tools die taalstimuleringsoefeningen bieden op woordenschat, kijk- en luistervaardigheid, lees- en schrijfvaardigheid en spelling. De leerling krijgt meteen feedback en moet zelf op zoek naar waar het misloopt.”

“Zijn ze matuur genoeg, leg het eigenaarschap voor het gebruik ervan in de derde graad bij de anderstalige leerlingen zelf. Voelen ze hun betrokkenheid dalen omdat de inhoud te ver boven hun petje gaat? Laat ze dan zelf hun taalstimuleringsoefeningen erbij nemen, zodat ze hun tijd zinvol besteden. Je moet soms durven loslaten, maar die autonomie werkt zoveel beter dan wanneer je een kind verplicht om apart te werken.”

Leraar die rijke taal aanrijkt aan leerlingen

4. Krijg je verwachtingen helder

Jill Goetkint: “Een van de moeilijkste uitdagingen blijft het evenwicht tussen hoge verwachtingen en haalbaarheid. Kinderen arriveren vanuit de meest uiteenlopende achtergronden. Hun profiel varieert van heel taalvaardig tot volkomen analfabeet.”

“1 jaar Taalheldwerking brengt je leerlingen niet kant en klaar aan de start. Je zal er dus bewust mee aan de slag moeten en dat lukt niet zonder een duidelijk verwachtingspatroon.”

“Vaak hebben leraren de neiging anderstalige leerlingen te sparen. Ze vrezen dat ze iets niet zullen kunnen en vangen een mogelijk falen op door een kind niet te laten antwoorden. Omgekeerd willen we als leraar doorvragen op een antwoord, zodat leerlingen kunnen laten zien wat ze weten. Maar zo plaats je beginnende taalleerders onvoorbereid voor een te lastige opdracht met de hele klas als publiek. Dat kan de spreekdurf weer doen afnemen. Je verwachting mag gerust stoppen na een kort antwoord.”

“Je kan ook iedereen eerst de kans geven om zich voor te bereiden. Zo denken al je leerlingen na over de vraag en krijgt de nieuwkomer de tijd om zijn antwoord goed te formuleren.”

5. Geef je anderstalige leerling een voorsprong

Jill Goetkint: “Met wat voorbereiding nemen je anderstalige leerlingen makkelijker deel aan de les. Dat kan met alternatief huiswerk, waarbij ze bijvoorbeeld een tekst of oefeningen uit het wiskundeboek al een keer thuis bekijken. Preteaching werkt ook goed, maar het vraagt natuurlijk wel wat extra organisatie. Deel daarom de verantwoordelijkheid door als klasleraar samen te werken met de Taalheldleraar en de zorgleraar.”

“Draai de rollen af en toe eens om. Laat de Taalheldleraar de klassikale les geven, terwijl de klasleraar in de huid kruipt van taalondersteuner. Zo zie je veel beter wat moeizaam loopt. Dat helpt bij de bewustwording over de drempels die je anderstalige leerling ervaart.”

“Omgekeerd krijg je als taalondersteuner nuttige inzichten. Soms zijn voorstellen van de Taalheldleraar niet altijd haalbaar of werkbaar in een klascontext. Door te participeren aan de les kom je dichter bij die realiteit. Je kan dan samen met de klasleraar onderzoeken hoe je een leerling toch meekrijgt. De kloof tussen de Taalheldklas en de reguliere klas is groot. Als je elkaars aanpak niet kent, gaat er veel expertise verloren.”

6. Ga zorgvuldig om met buddy’s en groepswerk

Jill Goetkint: “Je kan een klasgenoot aanstellen als buddy om je anderstalige leerling tijdens de les te ondersteunen. De impact hangt sterk af van wie je kiest. Is het iemand die ondersteunt of vooral domineert? Welke thuistaal heeft de buddy?”

“Een buddy met dezelfde thuistaal creëert veiligheid en kan in een beginfase helpen om volwaardiger deel te nemen aan de les. Maar als je tijdig voor buddy’s met Nederlands als moedertaal kiest, ontstaat vanzelf de behoefte om te communiceren in de onderwijstaal.”

“Een buddy hoeft ook niet altijd dezelfde persoon te zijn. De ene leerling kan perfect helpen voor een bepaald leerstofonderdeel, waarna iemand anders overneemt. Zo ervaren buddy’s het ook niet als een extra belasting en komt je anderstalige leerling met verschillende kinderen nauwer in contact.”

“Groepswerken zijn een aandachtspunt. Meedraaien is fijn, op voorwaarde dat anderstalige nieuwkomers een zinvolle taak krijgen. Merken ze dat ze een rem zijn binnen de groep, werkt het contraproductief. Denk dus goed na over welke rol je hen geeft.”

“Monitor de groepsdynamiek. Let op signalen van de nieuwkomer zelf en de groepsleden. Zonder goede begeleiding kan een groepswerk veel schade aanrichten voor het zelfbeeld. Ga dus extra langs bij het groepje, maak duidelijk wat je verwacht, geef je leerling een voorsprong, zorg voor een laptop om snel iets op te zoeken of geef een extra fiche met stukken van het eindproduct. Er is meer mogelijk dan we soms denken. Niet mogen meedoen, is vaak erger dan op bepaalde vlakken nog niet meekunnen.”

7. Bespreek je verwachtingen met de leerling

Jill Goetkint: “Veel scholen zetten vandaag in op duidelijkheid en routines. Voor anderstalige nieuwkomers is dat misschien nog belangrijker. Vaak komen ze uit andere onderwijssystemen, met andere gewoontes. Het loont de moeite om daar als lerarenteam bij stil te staan.”

“Anderstalige leerlingen begrijpen niet altijd waarom je bepaalde zaken van hen vraagt. Zeker erg pientere leerlingen hebben het gevoel dat het allemaal wel zal lukken. Maar soms heb je niet veel tijd om ze klaar te stomen voor het middelbaar. Toon hen dat je gelooft in een succesvolle toekomst, op voorwaarde dat ze investeren in zichzelf.”

“Stel bijvoorbeeld samen een contract op met heldere verwachtingen rond de manier waarop ze de les moeten volgen, het lesmateriaal, huiswerk… Geef het extra status door de leerling zelf, zijn ouders en de directeur er plechtig hun handtekening onder te laten zetten. Bespreek in korte een-op-een-momenten hoe het loopt, waar je leerling het moeilijk mee heeft en hoe je kan helpen.”

“Dat klankbord is belangrijk. Ook hier weer speelt betrokkenheid een grote rol. Laten zien dat je in iemand gelooft, maar ook iets terugverwachten qua mentaliteit.”

8. Betrek ook de ouders

Jill Goetkint: “Vaak leeft het idee dat ouders van anderstalige leerlingen niet betrokken zijn, maar het omgekeerde is waar. Heel wat ouders kampen met een schuldgevoel. Hun kind deed het goed op school en krijgt het hier plots moeilijk. Of ze zitten in een overlevingsmodus en vertrouwen het schoolse leven voor een groot deel toe aan de leraren.”

“Nodig ouders daarom uit voor een intakegesprek, een week of 3 na de instap. Pas dan heb je een idee van wat je precies wil bespreken. Omgekeerd duiken bij ouders dan de eerste concrete vragen op voor de school.”

“Organiseer ook opvolggesprekken. Na enkele maanden kom je in een persoonlijk gesprek veel op het spoor over hoe ouders hun kind thuis zien, hoe ze de communicatie vanuit de school ervaren of wat hun kijk is op huiswerk.”

“Toch mag je daar niet alle heil van verwachten. Echte impact komt alleen als je ook connectie maakt. Sta aan de schoolpoort, voer gesprekjes met ouders en organiseer informele contactmomenten. Zo leren jullie elkaar stilaan kennen en krijg je ouders mee in je verhaal.”

“Je countert ook onrealistische verwachtingen. Sommige ouders verwachten dat hun kinderen in België alle dromen zullen waarmaken. Een kind kan nog niet lezen of schrijven, maar moet wel dokter worden. Dat legt immens veel druk op die jonge leerlingen en dat is weer contraproductief.”

‘Ieder kind Taalheld’ is een pakket maatregelen van de Vlaamse overheid om de kennis van het Nederlands van alle leerlingen te versterken. ‘Ieder kind Taalheld’ vertrekt van de nieuwe minimumdoelen voor het basisonderwijs, met als doel maximale onderwijskansen voor elk kind.

Piet Creten